TÔN THẤT TÙNG – NGƯỜI THẦY THUỐC GIỮ NHỊP ĐẬP SỰ SỐNG GIỮA THỜI HOA LỬA

TÔN THẤT TÙNG – NGƯỜI THẦY THUỐC GIỮ NHỊP ĐẬP SỰ SỐNG GIỮA THỜI HOA LỬA

Chiến tranh thường được nhắc nhớ bằng những trận đánh, những đoàn quân ra trận, những người lính cầm súng nơi tiền tuyến và những chiến công được viết bằng máu. Nhưng phía sau những chiến hào, giữa tiếng bom đạn và những mất mát khốc liệt, còn có một mặt trận lặng thầm mà ở đó, con người cũng phải chiến đấu từng phút từng giây để giành lại sự sống. Đó là mặt trận của những người thầy thuốc. Họ không cầm súng, nhưng đôi bàn tay luôn phải vững vàng trước thương tích và cái chết; không trực tiếp đứng giữa trận địa, nhưng ngày đêm đối diện với những hậu quả khốc liệt mà chiến tranh để lại. Trong số những người đã dành trọn trí tuệ, tài năng và cuộc đời cho mặt trận đặc biệt ấy, Giáo sư, bác sĩ Tôn Thất Tùng là một tên tuổi đáng kính. Ông không chỉ là một nhà khoa học lớn của nền y học Việt Nam, một người thầy của nhiều thế hệ thầy thuốc, mà còn là một người đã dành cả cuộc đời để bảo vệ sự sống trong những năm tháng đất nước trải qua chiến tranh.

Sinh ngày 10 tháng 5 năm 1912 tại Thanh Hóa, trưởng thành trong những năm đất nước còn chịu nhiều áp bức, Giáo sư, bác sĩ Tôn Thất Tùng sớm lựa chọn con đường y học. Khi theo học tại Trường Y - Dược thuộc Đại học Đông Dương, ông đặc biệt say mê giải phẫu học. Đối với người thanh niên ấy, cơ thể con người không chỉ là những kiến thức khô cứng trong sách vở mà là một thế giới kỳ diệu cần được khám phá bằng sự chính xác, kiên trì và lòng say mê. Chính từ niềm say mê ấy, ông đã dành phần lớn những năm tháng tuổi trẻ để nghiên cứu một trong những cơ quan phức tạp nhất của cơ thể con người: lá gan.

Những năm làm việc tại Bệnh viện Phủ Doãn, tiền thân của Bệnh viện Việt Đức ngày nay, đã trở thành quãng thời gian quan trọng trong hành trình khoa học của vị bác sĩ trẻ. Trong điều kiện nghiên cứu còn thiếu thốn, phương tiện chưa hiện đại, ông vẫn miệt mài tìm hiểu cấu trúc của gan, nghiên cứu sự phân bố của mạch máu và đường mật. Hàng trăm lá gan được ông phẫu tích tỉ mỉ để tìm ra những quy luật tưởng như rất nhỏ nhưng lại có ý nghĩa quyết định đối với phẫu thuật. Đó là công việc đòi hỏi sự kiên nhẫn, chính xác và một tinh thần nghiên cứu hiếm có.

Đằng sau những nghiên cứu tưởng chừng khô khan ấy lại là một khát vọng rất giản dị: làm sao để người bệnh có thêm cơ hội được sống.

Giáo sư Tôn Thất Tùng hiểu rằng, một người thầy thuốc muốn cứu được người bệnh không thể chỉ dựa vào kinh nghiệm. Họ phải không ngừng học hỏi, phải tìm tòi, phải dám đặt câu hỏi trước những điều tưởng như đã được mặc định và quan trọng hơn cả là phải tìm ra cách làm tốt hơn. Chính vì vậy, những nghiên cứu về gan đã trở thành một hành trình dài mà ông kiên trì theo đuổi trong nhiều năm.

Từ những nghiên cứu ấy, ông từng bước xây dựng phương pháp phẫu thuật gan mang dấu ấn riêng của mình. Trong thời kỳ mà phẫu thuật gan còn được xem là một lĩnh vực vô cùng khó khăn, nguy cơ chảy máu lớn khiến nhiều bác sĩ phải e ngại, phương pháp của Giáo sư Tôn Thất Tùng đã mở ra một hướng đi mới. Việc nghiên cứu kỹ cấu trúc mạch máu và đường mật giúp người phẫu thuật có thể chủ động hơn trong quá trình can thiệp, kiểm soát tốt hơn những nguy cơ trong ca mổ và rút ngắn đáng kể thời gian phẫu thuật.

Phía sau thành tựu ấy là một quá trình lao động khoa học bền bỉ. Đó không phải là kết quả của một khoảnh khắc may mắn, mà được hình thành từ những năm tháng lặng lẽ bên bàn giải phẫu, từ những trang ghi chép chi chít, những lần quan sát, phân tích và kiểm chứng. Khi phương pháp ấy được giới y học quốc tế biết đến, tên tuổi của một bác sĩ Việt Nam đã vượt ra khỏi phạm vi đất nước. Nhưng đối với Giáo sư Tôn Thất Tùng, điều có ý nghĩa nhất có lẽ không nằm ở danh tiếng, mà ở việc những thành quả nghiên cứu ấy có thể giúp ích cho người bệnh.

Rồi đất nước bước vào những năm tháng chiến tranh khốc liệt. Khi ấy, những kiến thức mà người thầy thuốc tích lũy trong phòng nghiên cứu phải được đưa vào thực tế của một cuộc chiến mà sự sống và cái chết luôn ở rất gần nhau.

Năm 1954, trong chiến dịch Điện Biên Phủ, Giáo sư Tôn Thất Tùng đã tham gia công tác cứu chữa thương binh. Giữa một chiến trường ác liệt, những người thầy thuốc phải làm việc trong điều kiện vô cùng thiếu thốn. Những ca thương tích nặng, những cuộc phẫu thuật khẩn cấp và những sinh mạng đang chờ được cứu đặt lên vai họ một trách nhiệm nặng nề. Ở đó, không có nhiều thời gian cho sự do dự. Mỗi quyết định phải được đưa ra nhanh chóng nhưng chính xác; mỗi đôi bàn tay phải giữ được sự bình tĩnh dù phía bên ngoài vẫn vang lên tiếng bom đạn.

Trong hoàn cảnh ấy, người thầy thuốc cũng là một người chiến sĩ trên một mặt trận đặc biệt. Nếu người lính ngoài chiến trường chiến đấu để bảo vệ từng tấc đất, thì người thầy thuốc trong bệnh viện, trong các cơ sở cứu chữa lại chiến đấu để giữ lại từng sinh mạng. Một thương binh được cứu sống không chỉ là một người trở về từ ranh giới sinh tử, mà còn là niềm hy vọng của cả một gia đình đang ngóng đợi nơi hậu phương.

Có lẽ chính những năm tháng ấy càng khiến Giáo sư Tôn Thất Tùng thấm thía giá trị của từng phút giây trong phòng mổ. Ông hiểu rằng, trong điều kiện chiến tranh, một phương pháp phẫu thuật nhanh hơn, chính xác hơn không đơn thuần là một tiến bộ về chuyên môn. Đó có thể là thêm một cơ hội sống cho người bệnh. Bởi vậy, khoa học đối với ông chưa bao giờ là câu chuyện xa rời thực tế. Mỗi nghiên cứu đều phải hướng đến con người, mỗi tiến bộ y học đều phải cuối cùng trở về với người bệnh.

Sau những năm tháng kháng chiến chống thực dân Pháp, đất nước tiếp tục bước vào cuộc chiến tranh kéo dài. Miền Bắc vừa xây dựng cuộc sống mới vừa phải đối mặt với bom đạn. Những bệnh viện trở thành nơi tiếp nhận những người bị thương, những phòng mổ trở thành những địa điểm mà các thầy thuốc phải làm việc không kể ngày đêm. Trong bối cảnh ấy, Giáo sư Tôn Thất Tùng tiếp tục cống hiến trên cả ba phương diện: điều trị, nghiên cứu và đào tạo.

Ông vừa trực tiếp chăm sóc người bệnh, vừa miệt mài nghiên cứu để nâng cao trình độ phẫu thuật, vừa truyền lại kiến thức cho những thế hệ bác sĩ trẻ. Đối với ông, đào tạo một người thầy thuốc không chỉ là truyền đạt những kỹ thuật chuyên môn. Điều quan trọng hơn là giúp họ hiểu được trách nhiệm mà nghề nghiệp đặt lên vai mình. Bởi khi đứng trước người bệnh, người thầy thuốc không chỉ đứng trước một căn bệnh mà đứng trước một con người, một gia đình và một niềm hy vọng.

Đó cũng là lý do Giáo sư Tôn Thất Tùng luôn được nhắc đến như một người thầy nghiêm khắc trong chuyên môn nhưng hết lòng với học trò. Ông đòi hỏi sự chính xác, bởi trong nghề y, một sai sót nhỏ cũng có thể phải trả giá bằng một sinh mạng. Ông đề cao việc học tập suốt đời, bởi y học không ngừng phát triển và người thầy thuốc không được phép dừng lại. Trên hết, ông coi y đức là nền tảng của nghề nghiệp, bởi tài năng chỉ thật sự có ý nghĩa khi được sử dụng để phục vụ con người.

Trong những năm tháng chiến tranh phá hoại miền Bắc, tiếng bom có thể làm rung chuyển những thành phố, nhưng không thể khiến công việc cứu người dừng lại. Bên ngoài bệnh viện là một đất nước đang oằn mình dưới bom đạn; bên trong phòng bệnh, những người thầy thuốc vẫn cúi xuống bên từng bệnh nhân. Trong những giờ phút ấy, sự bình tĩnh của người thầy thuốc chính là một dạng bản lĩnh. Đôi bàn tay phải vững vàng, ánh mắt phải tỉnh táo và trái tim phải đủ mạnh mẽ để không bị khuất phục trước những mất mát liên tiếp.

Giáo sư Tôn Thất Tùng đã dành phần lớn cuộc đời mình cho công việc ấy.

Điều đáng quý ở ông là tài năng khoa học chưa bao giờ khiến ông xa rời người bệnh. Trái lại, chính người bệnh là động lực để ông tiếp tục nghiên cứu. Chính những khó khăn trong thực tế điều trị thôi thúc ông tìm ra những phương pháp mới. Và chính những kiến thức ông tích lũy được lại được ông truyền cho học trò để họ tiếp tục con đường cứu người.

Bởi vậy, khi nhắc đến Giáo sư Tôn Thất Tùng, người ta không chỉ nhớ đến một phương pháp phẫu thuật gan nổi tiếng. Người ta còn nhớ đến một tư duy khoa học mạnh mẽ, một tinh thần lao động nghiêm túc và một quan niệm rất đẹp về nghề y: học để chữa bệnh, nghiên cứu để cứu người và truyền lại tri thức để những người đi sau có thể cứu được nhiều người hơn nữa.

Cuộc đời của Giáo sư Tôn Thất Tùng cũng vì thế mà trở thành một câu chuyện đẹp về trí thức Việt Nam trong thời chiến. Ông không đứng ở tuyến đầu với khẩu súng trên tay, nhưng những đóng góp của ông vẫn gắn liền với những năm tháng đấu tranh của dân tộc. Ông dùng kiến thức làm vũ khí, dùng phòng mổ làm chiến trường và dùng đôi bàn tay của người thầy thuốc để chống lại tử thần.

Trong chiến tranh, sự hy sinh thường được nhìn thấy qua những người đã nằm xuống. Nhưng sự cống hiến đôi khi lại nằm ở những người âm thầm giữ cho người khác được sống. Một người lính trở về từ chiến trường, một thương binh được cứu qua cơn nguy kịch, một người bệnh được trao thêm cơ hội sống – tất cả đều là những chiến thắng thầm lặng của ngành y.

Và trong những chiến thắng ấy có dấu ấn của Giáo sư, bác sĩ Tôn Thất Tùng.

Ông qua đời năm 1982, nhưng cuộc đời và sự nghiệp vẫn tiếp tục hiện diện trong nền y học Việt Nam. Những công trình nghiên cứu của ông trở thành một phần quan trọng trong lịch sử ngành ngoại khoa. Những thế hệ học trò ông đào tạo tiếp tục làm việc, nghiên cứu và chữa bệnh. Những giá trị ông để lại không chỉ nằm trong sách vở mà còn được tiếp nối qua từng người thầy thuốc, từng phòng bệnh, từng ca phẫu thuật và từng người bệnh được cứu sống.

Nhìn lại hành trình ấy, điều khiến người ta kính phục không chỉ là những thành tựu khoa học đã đưa tên tuổi một bác sĩ Việt Nam ra thế giới. Điều đáng trân trọng hơn là cách ông đã sống với nghề. Trong những năm tháng đất nước gian lao nhất, ông không chọn đứng ngoài cuộc. Ông đem tất cả những gì mình có – tri thức, tài năng, kinh nghiệm và sức lực – để phục vụ người bệnh và đất nước.

Nếu người lính cầm súng để bảo vệ Tổ quốc thì người thầy thuốc cầm dao mổ để bảo vệ sự sống. Nếu người lính chiến đấu với quân thù thì người thầy thuốc chiến đấu với bệnh tật, thương tích và tử thần. Hai mặt trận khác nhau nhưng cùng chung một mục đích: bảo vệ con người.

Giữa thời hoa lửa, Giáo sư Tôn Thất Tùng đã chọn cho mình một cách chiến đấu như thế.

Không có tiếng súng trong phòng mổ, nhưng nơi ấy vẫn có những cuộc chiến cam go. Không có chiến công được ghi bằng những trận đánh, nhưng mỗi người bệnh được cứu sống đều là một chiến thắng. Không có ánh hào quang của chiến trường, nhưng đôi bàn tay của người thầy thuốc vẫn âm thầm viết nên câu chuyện của một thời đại.

Ngày hôm nay, khi chiến tranh đã lùi xa, những thế hệ trẻ được lớn lên trong hòa bình có thể không hình dung hết những gian khó mà các thế hệ đi trước từng trải qua. Nhưng câu chuyện về Giáo sư, bác sĩ Tôn Thất Tùng vẫn nhắc chúng ta rằng, trong những năm tháng khắc nghiệt nhất của lịch sử, đất nước luôn có những con người đem trí tuệ và lòng nhân ái của mình để góp sức cho dân tộc.

Và có lẽ, đó chính là điều đẹp nhất còn lại sau những năm tháng hoa lửa: giữa nơi sự sống và cái chết chỉ cách nhau trong gang tấc, vẫn có những đôi bàn tay không ngừng cố gắng giữ lại một nhịp tim, một hơi thở, một cuộc đời.

Giáo sư, bác sĩ Tôn Thất Tùng – người thầy thuốc giữ nhịp đập sự sống giữa thời hoa lửa.
Một cuộc đời không vang lên bằng tiếng súng, nhưng để lại âm vang bền bỉ trong những nhịp tim được giữ lại, trong những thế hệ thầy thuốc được truyền nghề và trong nền y học Việt Nam mà ông đã dành trọn tâm huyết để vun đắp.