Tổng Bí thư đầu tiên của Đảng Cộng sản Việt Nam

Đầu năm 1927, đồng chí Trần Phú được lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc gửi sang học tại Trường Đại học Phương Đông (Liên Xô). Nguyễn Ái Quốc biết rõ ưu điểm, khả năng, triển vọng của Trần Phú cho nên quyết tâm đào tạo cán bộ chuẩn bị cho Đảng. Trong bức thư đề ngày 25/6/1927, gửi Chi bộ đảng Trường Đại học Phương Đông, Nguyễn Ái Quốc đề nghị thành lập nhóm cộng sản Việt Nam, những người đang học tại trường, và cử “… Lequy (tức Trần Phú). Đồng chí cuối cùng được cử làm Bí thư nhóm”[4]. Đồng chí Trần Phú trở thành Bí thư chi bộ đầu tiên của Chi bộ những người cộng sản Việt Nam tại Trường Đại học Phương Đông.

Tại Trường Đại học Phương Đông, đồng chí Trần Phú được học tập, nghiên cứu lý luận của chủ nghĩa Mác-Lênin, lịch sử phong trào cách mạng và công nhân thế giới, tham gia hoạt động thực tiễn, trao đổi, thảo luận với các đồng chí cộng sản của các đảng anh em về những vấn đề cách mạng, dân tộc và thuộc địa. Sau 3 năm học tập và rèn luyện, Trần Phú trở thành một trong những thanh niên cách mạng Việt Nam được trang bị một cách căn bản lý luận của chủ nghĩa Mác-Lênin, đã trưởng thành vượt bậc, đủ sức gánh vác những nhiệm vụ lớn lao của cách mạng Việt Nam.

Tháng 6/1929, Trần Phú kết thúc khoá học ở Trường Đại học Phương Đông, nhưng phải vào điều trị tại bệnh viện vì bệnh tràng nhạc (lao hạch). Ngày 27/10/1929, đồng chí Trần Phú nhận bản Chỉ thị công tác ở Đông Dương của Quốc tế Cộng sản[5]. Gần giữa tháng 11/1929, đồng chí Trần Phú bắt đầu hành trình chuẩn bị trở về nước qua đường Đức, Bỉ, Pháp, từ Pháp về có ghé qua Sài Gòn[6].

Khoảng giữa tháng 3/1930, đồng chí Trần Phú về đến Trung Quốc, vui mừng gặp lại lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc. Đồng chí Nguyễn Ái Quốc thông báo về kết quả của Hội nghị hợp nhất ba tổ chức cộng sản ở Việt Nam, Đảng Cộng sản Việt Nam được thành lập và thông qua các văn kiện… và Ban Chấp hành lâm thời