Tổng Bí thư Nguyễn Văn Cừ - trí tuệ khi cầm bút và khí tiết khi đối diện với cái chết.

1. Ánh đèn bên trang sách "Tự Chỉ Trích" (Năm 1939)

Trong căn nhà bí mật tại Sài Gòn, dưới ánh đèn dầu leo lét, một chàng thanh niên trẻ tuổi vẫn đang miệt mài viết. Đó là Nguyễn Văn Cừ. Năm ấy, ông mới 27 tuổi nhưng đã gánh trên vai trọng trách Tổng Bí thư của Đảng.

Gương mặt ông gầy gò vì những ngày tháng hoạt động gian khổ, nhưng đôi mắt thì sáng rực như sao. Bên ngoài, mật thám Pháp lùng sục khắp nơi, nội bộ phong trào cách mạng lúc bấy giờ cũng đang gặp nhiều sóng gió với những ý kiến trái chiều về đường lối Mặt trận Dân chủ.

Nguyễn Văn Cừ đặt bút xuống, trăn trở. Ông hiểu rằng, để Đảng lớn mạnh, không được che giấu khuyết điểm. “Công khai, mạnh dạn, thành thực vạch những nhầm lỗi của mình và tìm phương châm sửa đổi... làm như thế không phải làm yếu Đảng, mà là làm cho Đảng được thống nhất, mạnh mẽ.”

Từng dòng chữ trong tác phẩm "Tự chỉ trích" hiện ra trên trang giấy không chỉ là lý luận sắc bén, mà là rút ruột gan của một người lãnh đạo trẻ dám nhìn thẳng vào sự thật. Ông viết không phải để trách cứ đồng chí, mà để soi đường. Tác phẩm ấy sau này đã trở thành "cẩm nang" quý báu, chấn chỉnh lại tư tưởng và hành động của cả một thế hệ cách mạng trong thời điểm then chốt.

2. Buổi sáng định mệnh tại Ngã Ba Giồng (28/8/1941)

Hai năm sau, giặc Pháp bắt được ông. Dù dùng đủ mọi cực hình tra tấn dã man hay lời dụ dỗ ngon ngọt, chúng chỉ nhận lại được sự im lặng khinh bỉ hoặc những lời lẽ đanh thép từ người thanh niên xứ Kinh Bắc.

Biết không thể khuất phục được ông, thực dân Pháp quyết định xử bắn ông cùng các đồng chí khác (Nguyễn Thị Minh Khai, Võ Văn Tần, Phan Đăng Lưu...) tại Hóc Môn (Ngã Ba Giồng).

Sáng sớm ngày 28 tháng 8 năm 1941, sương mù còn giăng kín bãi bắn. Nguyễn Văn Cừ bước đi xiêu vẹo vì những vết thương do tra tấn, nhưng đầu ông vẫn ngẩng cao.

Khi lính Pháp định dùng vải đen để bịt mắt các tử tù, Nguyễn Văn Cừ cùng các đồng chí đã gạt phắt đi. Ông nói lớn, giọng vang vọng giữa trường bắn:

"Không cần bịt mắt! Hãy để chúng tôi nhìn thấy đất nước thân yêu đến giây phút cuối cùng! Và để xem các người giết chúng tôi như thế nào!"

Đối diện với họng súng đen ngòm, không một chút run sợ, ông hô vang những khẩu hiệu cách mạng. Tiếng súng chát chúa vang lên xé toạc bầu trời Hóc Môn. Nguyễn Văn Cừ ngã xuống khi mới 29 tuổi.

Thân xác có thể mất đi, nhưng tác phẩm "Tự chỉ trích" và khí phách lẫm liệt của người Tổng Bí thư trẻ tuổi ấy đã hóa thành bất tử, trở thành ngọn đuốc soi đường cho các thế hệ sau tiếp bước giành lại độc lập cho dân tộc.