tổng chỉ huy quân sự hàng đầu trong giai đoạn đầu chống quân xâm lược Pháp ở thế kỷ XIX.
tổng chỉ huy quân sự hàng đầu trong giai đoạn đầu chống quân xâm lược Pháp ở thế kỷ XIX.
Nguyễn Tri Phương (1800–1873), tên thật là Nguyễn Văn Chương, là một danh tướng kiệt xuất, đại thần triều Nguyễn (qua các đời vua Minh Mạng, Thiệu Trị, Tự Đức) và là vị tổng chỉ huy quân sự hàng đầu trong giai đoạn đầu chống quân xâm lược Pháp ở thế kỷ XIX.
1. Thân thế và sự nghiệp
Quê quán: Làng Phong Điền, huyện Phong Điền, tỉnh Thừa Thiên Huế.
Tài năng cầm quân: Xuất thân trong gia đình làm nghề thợ mộc, không qua con đường khoa bảng nhưng nhờ tài năng, sự mẫn cán và chí lớn, ông được triệu vào triều và từng bước thăng tiến.
Bảo vệ biên giới: Ông có công lớn trong việc trấn giữ, ổn định vùng đất Nam Kỳ, xây dựng hệ thống đồn điền và đánh bại các lực lượng xâm lược phía Tây Nam dưới thời vua Minh Mạng và Thiệu Trị. Khi lập nhiều chiến công lớn, ông được vua Tự Đức ban tên là Nguyễn Tri Phương (nghĩa là "người dũng cảm và lắm mưu chước").
2. Tổng chỉ huy kháng chiến chống Pháp
Khi thực dân Pháp nổ súng xâm lược Việt Nam, Nguyễn Tri Phương được vua Tự Đức tin tưởng giao nhiệm vụ tổng chỉ huy trên các mặt trận trọng yếu:
Mặt trận Đà Nẵng (1858–1860): Ông chủ trương xây dựng hệ thống phòng thủ, thực hiện chiến thuật "vườn không nhà trống", vây hãm quân Pháp tại bán đảo Sơn Trà, buộc quân Pháp phải bỏ dở kế hoạch đánh nhanh thắng nhanh.
Mặt trận Gia Định (1860–1861): Ông chỉ đạo xây dựng Chí Hòa – đại đồn phòng thủ kiên cố. Dù đồn Chí Hòa sau đó thất thủ trước hỏa lực vượt trội của Pháp, tinh thần chiến đấu ngoan cường của lực lượng do ông chỉ huy đã gây cho địch nhiều tổn thất.
Mặt trận Hà Nội (1873): Khi Pháp đánh chiếm Bắc Kỳ lần thứ nhất do Garnier chỉ huy, ông làm Tổng đốc Hà Ninh (Hà Nội, Hà Nam, Ninh Bình), trực tiếp chỉ huy bảo vệ thành Hà Nội.
3. Tinh thần oanh liệt và di sản
Khí tiết anh hùng: Trong trận chiến bảo vệ thành Hà Nội ngày 20/11/1873, ông bị thương nặng ở bụng, còn con trai ông là Nguyễn Lâm hy sinh tại trận.
Khi bị quân Pháp bắt, chúng tìm cách chữa trị và dụ dỗ ông hàng, nhưng ông thẳng thừng từ chối, quyết định nhịn ăn suốt một tháng để tuẫn tiết theo thành. Ông hy sinh ngày 20/12/1873 (thọ 73 tuổi).
Tôn vinh: Nhân dân kính trọng gọi ông là vị anh hùng tuẫn tiết vì nước. Tên của ông cùng với Hoàng Diệu được đặt cho nhiều con đường, trường học trọng điểm trên khắp cả nước và được thờ tự tại Cửa Bắc (Thành nhà Nguyễn ở Hà Nội).
