Tổng đốc Hoàng Diệu.

Năm 1882, thực dân Pháp do Đại tá Henri Rivière chỉ huy ngang ngược đưa quân và tàu chiến ra uy hiếp thành Hà Nội. Dù triều đình nhà Nguyễn lúc bấy giờ nhu nhược, liên tục yêu cầu rút quân để tránh xung đột, nhưng Tổng đốc Hoàng Diệu kiên quyết không lùi bước. Ông ngày đêm cùng binh sĩ đắp lũy, đào hào, thề sống chết bảo vệ kinh thành ngàn năm văn hiến.

Sáng sớm ngày 25 tháng 4 năm 1882, quân Pháp gửi tối hậu thư đòi mở cửa thành. Hoàng Diệu lập tức cự tuyệt. Ngay sau đó, pháo hạm của giặc từ sông Hồng nã đạn dồn dập vào mặt thành. Hoàng Diệu đầu chít khăn, tay cầm gươm, bất chấp pháo nổ rung chuyển đất trời, đích thân lên Cửa Bắc đốc chiến. Quân ta chiến đấu vô cùng anh dũng, đẩy lùi nhiều đợt tiến công của bộ binh Pháp. Tuy nhiên, giữa lúc chiến sự đang ác liệt, một kho thuốc súng bên trong thành bất ngờ phát nổ (do có kẻ Việt gian bán nước phóng hỏa). Khói lửa bốc lên ngùn ngụt, đội hình quân phòng thủ hoảng loạn và vỡ trận. Quân Pháp thừa cơ bắc thang ập vào thành.

Biết thế cục không thể cứu vãn, Hoàng Diệu quyết không để bản thân rơi vào tay giặc. Ông đi về phía hành cung, cắn ngón tay lấy máu viết bản Di biểu tuyệt mệnh gửi Vua Tự Đức. Trong thư có đoạn bi tráng: "Thành mất không sao cứu được, thật hổ thẹn với nhân sĩ Bắc Hà... Thần xin lấy cái chết để đền ơn vua". Viết xong, ông bước đến Võ Miếu (nơi thờ cúng các bậc trung thần), cởi chiếc khăn xếp đang đội trên đầu, tự treo cổ lên cành cây đa tuẫn tiết. Khí phách "Thành mất, người mất" của ông đã làm chấn động cả nước, khiến quân thù cũng phải cúi đầu kính nể.

III. CẢM NHẬN CỦA TÁC GIẢ

Tổng đốc Hoàng Diệu là một biểu tượng rực rỡ của lòng trung quân ái quốc và tự trọng dân tộc. Ông thà chọn cái chết lẫm liệt còn hơn sống trong nhục nhã. Dấu đạn pháo trên Cửa Bắc hôm nay vẫn còn đó, như một minh chứng cho tinh thần bất khuất của ông. Tấm gương của cụ Hoàng Diệu nhắc nhở tôi và các em học sinh trường Ngô Quyền về tinh thần trách nhiệm. Khi đã được giao phó một nhiệm vụ, chúng ta phải chiến đấu đến cùng để bảo vệ nó, lấy danh dự làm thước đo giá trị cao nhất của con người.