Tổng đốc Hoàng Diệu—một vị quan triều Nguyễn anh dũng, nổi tiếng
Tổng đốc Hoàng Diệu (1829 – 1882) là một vị quan trung kiên, liêm chính của triều Nguyễn, người đã dũng cảm chỉ huy quân dân Hà Nội tử thủ đến cùng và tuẫn tiết để giữ trọn khí tiết khi thành Hà Nội thất thủ lần thứ hai vào năm 1882.
1. Thân thế & Con đường Quan lộ
Quê quán: Làng Xuân Đài, huyện Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam. Ông sinh ra trong một gia đình Nho học có truyền thống khoa bảng nổi tiếng.
Con đường khoa cử: Năm 1853 (đời vua Tự Đức), ông đỗ Phó bảng khi mới 25 tuổi và bắt đầu bước vào con đường quan lộ.
Phong cách làm quan: Dù kinh qua nhiều chức vụ quan trọng (Tri phủ, Án sát, Bố chính, Tham tri bộ Hình, bộ Lại), ông luôn nổi tiếng là người liêm chính, công bằng và hết lòng vì dân vì nước.
Chức vị tại Hà Nội: Năm 1879 - 1880, ông được triều đình bổ nhiệm làm Tổng đốc Hà Ninh (quản lý vùng đất trọng yếu Hà Nội và Ninh Bình).
2. Cuộc chiến giữ thành Hà Nội (1882)
Nửa cuối thế kỷ XIX, thực dân Pháp ráo riết chuẩn bị chiếm toàn bộ Bắc Kỳ. Nhận rõ dã tâm của giặc, Tổng đốc Hoàng Diệu đã tích cực tu bổ thành lũy, củng cố lực lượng và liên tục dâng sớ xin triều đình Huế chi viện. Tuy nhiên, triều đình nhu nhược, áp dụng chính sách thương thuyết bế tắc nên không gửi quân tiếp viện.
Tối hậu thư của giặc: Sáng ngày 25/4/1882 (tức mùng 8 tháng 3 năm Nhâm Ngọ), Đại tá Henri Rivière gửi tối hậu thư buộc Hoàng Diệu phải nộp thành và giải giới binh sĩ.
Quyết chiến bảo vệ Hà Thành: Không chấp nhận đầu hàng, Hoàng Diệu trực tiếp lên mặt thành chỉ huy quân sĩ chiến đấu anh dũng. Trận kịch chiến diễn ra ác liệt từ sáng đến trưa.
Thành thất thủ: Đến trưa, giữa lúc giao tranh căng thẳng, kho thuốc súng trong thành bất ngờ nổ tung (do hỏa hoạn hoặc kẻ gian phản bội) làm hàng ngũ quân ta rối loạn. Quân Pháp thừa cơ phá cửa thành tràn vào.
3. Hành động Tuẫn tiết Bi tráng
Khi nhận thấy cục diện không thể đảo ngược:
Ông quay vào hành cung, cắn đầu ngón tay viết Di biểu bằng máu gửi vua Tự Đức để tạ tội. Bức di biểu có đoạn xúc động:
"Thành mất không sao cứu được, thật hổ với nhân sĩ Bắc thành lúc sinh tiền. Thân chết có quản gì, nguyện xin theo Nguyễn Tri Phương xuống đất..."
Viết xong, ông đi ra cửa Võ Miếu, cởi chiếc khăn bịt đầu treo cổ tuẫn tiết để nguyện chết theo thành, giữ trọn đạo trung thần ở tuổi 54.
