Tổng đốc Hoàng Diệu và cuộc quyết tử giữ thành Hà Nội.
Tại đền Trung Liệt trên gò Đống Đa (Hà Nội), có đặt bàn thờ của vị Tổng đốc Hà Ninh: Hoàng Diệu. Bàn thờ được lập nên để thể hiện sự khâm phục của nhân dân và sĩ phu Hà thành trước sự hi sinh của ông trong cuộc quyết tử giữ thành Hà Nội.
Tổng đốc Hoàng Diệu (1828- 1882), tên thật là Hoàng Kim Tích, tự Quang Viễn, hiệu Tỉnh Trai. Ông sinh ra trong một gia đình truyền thống Nho giáo tại làng Xuân Đài, huyện Diên Phước, tỉnh Quảng Nam (nay là huyện Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam). Từ năm 1879- 1882, ông làm Tổng đốc Hà Ninh, quản lý vùng trọng yếu nhất của Hà Nội là Bắc Bộ và vùng phụ cận. Vào năm 1882, ông đã chỉ đạo quân dân Hà Nội tử thủ chống lại quân đội Pháp, bất chấp triều đình Huế đã chấp nhận đầu hàng…
Tổng đốc Hoàng Diệu (1828- 1882).
Cuộc tử thủ giữ thành Hà Nội
Năm 1874, triều đình Huế và thực dân Pháp đã ký hòa ước ngày 15-3-1874 và thương ước tháng 8- 1874. Theo đó: thực dân Pháp trả lại Hà Nội, nhưng triều đình Huế phải mở cửa sông Hồng, thành phố Hà Nội phải cho người Pháp buôn bán, phải cho chúng một khu vực “nhượng địa” mà chúng có quyền đặt lãnh sự với 100 quân thường trực (ngày nay là khu gần bờ đê sông Hồng, từ Viện Bảo tàng Lịch sử chạy dài tới Bệnh viện Hữu Nghị). Hòa ước 1874, thực chất là một sự đầu hàng tạo điều kiện cho thực dân Pháp xâm chiếm toàn thể lãnh thổ Việt Nam gần một thập kỷ. Trong khoảng thời gian 1874- 1882, thực dân Pháp tại Hà Nội đã vi phạm Hiệp định, tăng cường lực lượng quân sự từ 100 lên 500 quân cùng với nhiều chiến hạm hoạt động dưới sông và chực sẵn ở ngoài vịnh Bắc Kỳ. Động thái của triều đình Huế vô cùng hèn nhát, không những không củng cố, tăng cường lực lượng quân sự, mà lại chỉ dựa vào lực lượng quân đội thực dân để đàn áp các cuộc nông dân khởi nghĩa. Thực dân Pháp ở Sài Gòn đã chuẩn bị lực lượng quân sự để đánh Hà Nội, quyền chỉ huy thuộc về Hăngri Rivie (Henri Rivière) chỉ huy. Y bắt đầu chuẩn bị từ 1881 đến tháng 3-1882 thì lên đường ra Bắc với 300 quân. Ngày 3-4-1882, chúng bất ngờ đổ bộ lên Hà Nội, tổng cộng tới 600 quân và 3 tàu chiến.
Trong khi đó, Hoàng Diệu Tổng đốc Hà Nội, do chưa có lệnh của triều đình Huế nên không dám đánh ngay. Ông gấp rút xây dựng, nâng cao tường thành, tăng cường đại bác, củng cố lực lượng. Ngày 10-4, Rivie đã xin thêm đạn và thuốc nổ, đồng thời tập trung sung đạn của sư đoàn hải quân Pháp ở Hải phòng về Hà Nội. Sáng 25-4-1882, Rivie đã gửi tối hậu thư cho Hoàng Diệu với những điều kiện ngang ngược, trong đó yêu cầu các quan tỉnh tự nộp mình vào 8h sáng hôm sau. Hoàng Diệu đã cử án sát Tôn Thất Bá ra điều đình, tuy nhiên Tôn Thất Bá đã tư thông với thực dân từ trước, nên bỏ chạy. Quân Pháp bắt đầu nổ súng.
Từ 8h tới 10h, ba tàu chiến của Pháp từ sông Hồng đã bắn phá vào thành, bộ binh tiến công thành Hà Nội. Nhân dân Hà Nội đã có sự kháng cự quyết liệt, người dân tự châm lửa đốt nhà, dãy phố để tạo nên bức tường lửa khiến cho quân địch lung túng khó tiến quân. Đến 10h, quân Pháp đã nổ súng tấn công. Tổng đốc Hoàng Diệu khi đó đang lâm bệnh nhưng vẫn lên mặt thành chỉ huy chiến đấu, một trận giáp chiến ác liệt đã diễn ra. Tới 11h chưa, kho thuốc súng trong thành bốc cháy, sự việc bất ngờ làm tinh thần quân sĩ hoang mang. Tranh thủ thời cơ, quân Pháp dồn lực đánh phá Cửa Tây, dùng thuốc nổ phá Cửa Bắc ùa vào trong. Quân ta bắt đầu tan rã. Nhân dân sau khi tự đốt nhà, đã kéo tới Cửa Tây tham gia đánh giặc, hàng ngàn quân vũ trang giáo mác, gậy gộc kéo tới tới trước đình Quảng Văn (ngày nay là ngã năm Cửa Nam) do cử nhân Võ Nguyễn Đồng chỉ đạo, tiến vào giữ thành. Nhưng tới nơi, kho thuốc súng đã nổ, giặc đã làm chủ tòa thành. Khi thấy các cửa thành bị phá, và quân sĩ đã rối loạn, không thể chiến đấu, Hoàng Diệu đã quay vào hành cung vái vọng, thảo một tờ biểu cho vua Tự Đức, sau đó thắt cổ tự tử tại Võ Miếu (theo Đại Nam thực lục ghi là đền Quan Công). Do không còn điều kiện tấn công nên quân ta đã tan rã, Rivie đã chiếm xong thành Hà Nội, chiếm đóng Hành cung…
Di tích thành Cửa Bắc- nơi diễn ra trận đánh giữa quân nhà Nguyễn do Tổng đốc Hoàng Diệu chỉ huy với quân Pháp trong trận thành Hà Nội lần thứ 2 (4/1882).
Hoàng Diệu đã chết sau một cuộc chiến đấu anh dũng,, đã hi sinh sau khi cố gắng hết sức giữ thành. Ông đã thể hiện tinh thần quả cảm, chiến đấu anh hùng và giữ trọn tiết nghĩa. Sự hi sinh của ông là tấm gương vì nước quên mình, khơi dậy lòng yêu nước, cổ vũ tinh thần chống Pháp xâm lược trong lớp lớp người dân Việt Nam lúc đó./.
Trần Phương Thảo
