Tổng đốc Võ Duy Ninh

Việt Nam vào giữa thế kỷ 19, chế độ phong kiến nhà Nguyễn bảo thủ, dân tình khốn khổ, trên thế giới các nước phương Tây đi xâm lăng tìm thuộc địa. Sau 50 năm giúp nhà Nguyễn thiết lập vương triều, nước Pháp rắp tâm xâm lược nước ta. Ngày 01 tháng 9 năm 1858, quân Pháp đưa tàu chiến nổ súng tấn công Đà Nẵng chiếm bán đảo Sơn Trà, mở đầu cuộc chiến tranh xâm lược. Đây là giai đoạn lịch sử cực kỳ khó khăn, quân Pháp với hạm đội tàu đồng được trang bị đại bác, súng máy, vũ khí tối tân hiện đại, mạnh gấp bội phần so với quân ta. Sau khi chiếm được bán đảo Sơn Trà, chúng làm kế nghi binh chỉ để lại một lực lượng nhỏ nhằm thu hút sự phòng vệ của quân ta đối với Đà Nẵng và kinh đô Huế, còn phần lớn chiến hạm chúng chạy vào Nam. Tháng 10 năm 1858, triều đình bị động rút Tổng đốc Phạm Thế Hiển ra Quảng Nam để tăng cường phòng vệ Đà Nẵng, đồng thời cử Tham tri Bộ lại Võ Duy Ninh vào Gia Định nhận chức Tổng đốc Định Biên (Gia Định - Biên Hòa).

Ngày 10 tháng 02 năm 1859, quân Pháp được quân Tây Ban Nha tăng viện từ Philippin sang 8 tàu chiến và 2000 quân, chúng tấn công thành Gia Định liên ngày đêm. Sáng ngày 17 tháng 02 năm 1859, giặc Pháp áp sát Thành đặt thuốc nổ giật sập mảng thành phía Nam và ồ ạt tràn vào, quân ta chết quá nhiều, đến tối thì thành Gia Định thất thủ, Võ Duy Ninh bị trọng thương, bất tỉnh, toàn quân đưa ông về làng Phước Lý, tỉnh Long An, khi tỉnh lại biết thành đã mất, ông rút gươm tự vẫn. Tổng đốc Võ Duy Ninh tuẫn tiết là tấm gương trung liệt để rồi sau đó đến Tổng đốc Nguyễn Tri Phương, Tổng đốc Hoàng Diệu cũng tự vẫn khi thành Hà Nội thất thủ vào tay giặc Pháp.

Việc thành Gia Định mất, vua Tự Đức tức giận ban Chỉ dụ cắt hết phẩm hàm đối với Tổng đốc Võ Duy Ninh, lệnh chi 100 quan tiền cho các tỉnh tìm xác chuyển về quê an táng. Mãi đến 18 năm sau, liên tục bị giặc Pháp đánh chiếm khắp đất nước, vua Tự Đức mới nghĩ lại ân mệnh khôi phục cho Võ Duy Ninh chức Hàn lâm viện thị độc (vẫn giáng 4 cấp). Đến thời Vua Bảo Đại thứ 6 (1931), triều đình mới khôi phục đầy đủ phẩm hàm cho ông trong sắc phong có câu:

“Cối cửu tuyền nhị vô khuất. Thiên nhật diêu lâm”

Ý nói “ngọc quý nằm sâu dưới lòng đất, mặt trời không soi thấu”

Than ôi! Công trạng của ông đã bị vùi chôn nơi chiến trận nên sử sách chỉ ghi vỏn vẹn một câu: Võ Duy Ninh, vị tướng cao cấp hi sinh đầu tiên trong Nam. Gia Định bị bọn tay sai của giặc Pháp đến cưỡng thu toàn bộ sắc phong, chỉ dụ, tư liệu về cuộc đời sự nghiệp quan trường của ông đem thủ tiêu. Do đó, thân thế và sự nghiệp Tổng đốc Võ Duy Ninh ít người biết đến, vì thế chỉ có 02 thành phố đặt tên đường Võ Duy Ninh là thành phố Hồ Chí Minh và thành phố Đà Nẵng. Trong khi đó, Quảng Ngãi là nơi ông sinh ra và lớn lên chưa có một con đường mang tên ông.