Tổng tiến công và nổi dậy xuân Mậu Thân năm 1968 diễn ra như thế nào?

Vào cuối năm 1967, cuộc chiến tranh do nước Mỹ gây ra ở Việt Nam dưới chiến lược “Chiến tranh cục bộ” đã trải qua 3 năm và đang có nguy cơ thất bại. Điều này trái hẳn với dự tính của các tướng lĩnh và quan chức Mỹ về một chiến thắng khi lực lượng quân đội Hoa Kỳ tham chiến tại miền Nam Việt Nam. Tháng 12-1967, số lính Mỹ ở Nam Việt Nam là 485.600 quân, trong đó số lính Mỹ bị chết trong chiến tranh là 15.979 người, theo “Các báo cáo của CIA cho thấy ném bom miền Bắc không làm cho Bắc Việt Nam ngừng lại trong khi chúng ta không thể đẩy lùi kẻ thù (Bắc Việt) ở Nam Việt Nam”.Trong năm 1967, các bản báo cáo của tình báo Mỹ gửi từ Việt Nam về nói rằng, quân đội Mỹ - Sài Gòn đang thắng thế, họ đã thấy “ánh sáng cuối đường hầm”, còn Tổng thống Giôn-xơn thì muốn tuyên tuyền cuộc chiến tranh Việt Nam phát triển thuận lợi, chiến thắng đã trong tầm tay^[3]. Theo Tài liệu mật của bộ quốc phòng Mỹ về cuộc chiến tranh xâm lược Việt Nam trong Báo cáo của Đô đốc Sáp (Sharp) về tiến bộ của cuộc chiến tranh vào cuối năm 1967, thì dường như người Mỹ đang ở thế lạc quan, đang giành chiến thắng^[4].

Các tin tức tình báo của Mỹ nhận định rằng có thể có cuộc tấn công vào cuối năm 1967. Trong Hồi ký của Giôn-xơn cũng đã nói tới những tin tức báo cáo lên Tổng thống, ông viết: “tôi nhận được nhiều báo cao nói rõ Bắc Việt Nam và Việt cộng đang tăng cường hoạt động tiến công”.Trong bản “Tường trình của một quân nhân” tướng Westmoreland phán đoán tình hình và khả năng của Bắc Việt: “Một cuộc tấn công của Cộng sản rõ ràng là đang tới mà tôi cho là sẽ được phát động ngay trước Tết để địch có thể giành được lợi thế của cuộc ngừng bắn trong dịp Tết”^[6].

Đến trước Tết Mậu Thân năm 1968, cuộc chiến tranh của Mỹ gây ra tại Việt Nam ngày càng rơi vào bế tắc. Cuộc chiến tranh đã tiêu tốn hàng trăm tỷ đô la, ngân sách thiếu hụt; mức đóng thuế của công dân tăng; chương trình “xã hội vĩ đại”^[7] của Tổng thống Mỹ tan thành mây khói; phong trào phản chiến đã lên đỉnh cao, nhất là mùa hè 1967 và đặc biệt phong trào này vốn khởi thủy mang tính độc lập thì đến thời điểm này đã kết hợp với cuộc đấu tranh chống phân biệt chủng tộc tạo nên một làn sóng mới, mang tính cách mang sâu sắc trong lòng nước Mỹ, trên chính trường quốc tế, vị thế của nước Mỹ giảm sút cả về kinh tế lẫn quân sự.

Tướng Oétmolen từng “Bảo đảm ở mức 60%^[8] là cộng sản sẽ phát động một cuộc tấn công nào đó vào trước hoặc khoảng dịp Tết. Việc Khe Sanh bị bao vây 10 ngày trước Tết làm cả Tổng thống và Bộ Tư lệnh quân sự bận tâm. Vì vậy họ nghĩ là Bắc Việt Nam không thay đổi hướng tấn công. “Một cuộc tấn công vào thành phố không thể thành công được!”. Người ta không nghĩ là điều đỏ sẽ xảy ra. Khe Sanh vẫn thu hút tâm trí Tổng thống. Liệu Khe Sanh có trở thành Điện Biên Phủ của Mỹ? Tổng thống Giôn-xơn đã yêu cầu Hội đồng tham mưu trưởng liên quân Mỹ cam kết bằng máu không để mất Khe Sanh. Tuy nhiên mũi nhọn các cuộc tấn công lại nhằm vào - không phải là Khe Sanh - mà là hàng trăm thành phố, thị xã, thị trấn và căn cứ Mỹ”^[9].

Lo sợ một Điện Biên Phủ với nước Mỹ lại tái diễn, như người Pháp đã từng thất bại tại Việt Nam năm 1954. Sự thất bại của Pháp tại Điện Biên Phủ như một biểu tượng thất bại của phương Tây tại Việt Nam. Do vậy, mà Điện Biên Phủ và Khe Sanh đều có vị trí nguy hiểm chỉ có thể tiếp tế bằng máy bay, cuộc chiến sẽ thất bại nếu Khe Sanh bị thất thủ. Giữa lúc quân Mỹ đang dồn sức chống đỡ quân đội của Bắc Việt thì cuộc Tổng tiến công và nổi dậy trên toàn miền Nam bắt đầu. Trên cơ sở phân tích toàn bộ tình hình trong nước và trên thế giới, Trung ương Đảng hạ quyết tâm “chuyển cuộc chiến tranh cách mạng của nhân dân ta ở miền Nam sang một thời kỳ mới, thời kỳ tiến công và nổi dậy giành thắng lợi quyết định”. Để thực hiện quyết tâm chiến lược đó, nhiệm vụ trọng đại và cấp bách của ta trong thời kỳ mới là: “Động viên những nỗ lực lớn nhất của toàn Đảng, toàn quân, toàn dân ở cả hai miền, đưa cuộc chiến tranh cách mạng của ta lên bước phát triển cao nhất, dùng phương pháp tổng công kích và tổng khởi nghĩa để giành thắng lợi quyết định”. Đêm 30 rạng 31 tháng 1 năm 1968, Quân giải phóng đã tấn công vào tất cả các căn cứ quan trọng của Mỹ, vào các thành phố và đô thị ở miền Nam Việt Nam, lực lượng ước chừng 84.000 người đã đột nhập đồng thời vào 5 trong 6 thành phố, 36 trên 44 thị xã, 36 trên 242 huyện lỵ, 25 sân bay, nhiều kho tàng, ấp chiến lược, trụ sở chính quyền, trạm cảnh sát^[11]. Quân giải phóng đã sử dụng 35 tiểu đoàn, đánh vào 6 mục tiêu chính: Sứ quán Mỹ, Bộ Tổng tham mưu, dinh Độc Lập, sân bay Tân Sơn Nhất, Bộ tư lệnh Hải quân, và Đài phát thanh… Trong đợt 1, quân dân ta đã loại khỏi vòng chiến đấu 147 000 tên địch, trong đó có 43 000 lính Mỹ, phá huỷ một khối lượng lớn vật chất và phương tiện chiến tranh của chúng. Cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân đã đánh đòn bất ngờ, làm cho quân địch choáng váng. Nhưng do lực lượng địch còn đông, cơ sở ở thành thị mạnh, nên chúng đã nhanh chóng tổ chức lại lực lượng, phản công quân ta ở cả thành thị lẫn nông thôn. Vì vậy, trong đợt 2 và 3, lực lượng của ta gặp không ít khó khăn và tổn thất. Có hạn chế trên là do ta “Chủ quan trong việc đánh giá tình hình, cho nên ta đã đề ra yêu cầu chưa thật sát với tình hình thực tế lúc đó; nhất là sau đợt tiến công Tết Mậu Thân, ta đã không kịp thời kiểm điểm và rút kinh nghiệm ngay, nhằm đánh giá lại tình hình và có chủ trương chuyển hướng kịp thời: ta chậm thấy những cố gắng mới của địch, những khó khăn lúc đó của ta, không đánh giá hết âm mưu địch trong kế hoạch bình định nông thôn nhằm thực hiện chính sách “Việt Nam hoá chiến tranh” của Níchxơn; cho nên ta đã gặp khó khăn trong một thời gian”. Kết quả của cuộc Tổng tiến công Tết Mậu Thân 1968 tuy không đạt như mong muốn, nhưng có ý nghĩa hết sức to lớn, như Nghị quyết lần thứ 21 (1973) của Ban Chấp hành Trung ương Đảng Lao động Việt Nam đã nói: “Cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân 1968 vẫn giữ vị trí to lớn và oanh liệt trong cuộc kháng chiến chống Mỹ”^[13]. Sau sự kiện Tết Mậu Thân 1968, ngày 31-3-1968, Tổng thống Mỹ Giôn-xơn tuyên bố: “Ngừng ném bom ở Bắc Việt Nam, cử đại biểu thương lượng với Hà Nội; không ra ứng cử Tổng thống Mỹ trong nhiệm kỳ tiếp theo...”^[14]. Như vậy, “cơn bão” Tết Mậu Thân qua đi và sẽ được khắc phục, nhưng chẳng bao lâu sau Bộ trưởng Quốc phòng Mác Namara, tướng Oétmolen và chính Tổng thống Giôn-xơn phải ra đi, vì những quyết định sai lầm của mình. Kết quả, trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy xuân Mậu Thân 1968, quân và dân ta đã đánh vào 4 trong 6 thành phố lớn, 37 trong số 44 thị xã và hàng trăm thị trấn, quận lỵ, 4 Bộ tư lệnh quân đoàn, 8 trong 11 Bộ tư lệnh sư đoàn quân đội Sài Gòn, 2 Bộ tư lệnh biệt khu, 2 Bộ tư lệnh dã chiến Mỹ cùng nhiều bộ tư lệnh lữ đoàn, trung đoàn, chi khu và hàng trăm căn cứ quân sự địch bị tiến công đồng loạt. Chúng ta tiêu diệt và làm tan rã 15 vạn quân địch, trong đó có 4 vạn quân Mỹ, 600 ấp chiến lược, giải phóng thêm 100 xã với hơn 1,6 triệu dân.