Trại Bảo an binh ngày 19/8: Cuộc đối đầu với quân Nhật không trở thành trận chiến lớn

Trại Bảo an binh ngày 19/8: Cuộc đối đầu với quân Nhật không trở thành trận chiến lớn

Giữa những giờ phút quyết định của cuộc Tổng khởi nghĩa tại Hà Nội, khi xe tăng và binh lính Nhật xuất hiện trước Trại Bảo an binh, nguy cơ đụng độ vũ trang đã ở rất gần. Thế nhưng, bằng bản lĩnh, sự tỉnh táo và cách ứng xử linh hoạt, lực lượng cách mạng đã vượt qua tình thế hiểm nghèo, góp phần làm nên thắng lợi lịch sử ngày 19/8/1945.

Ảnh 1. Khí thế Tổng khởi nghĩa giành chính quyền tại Hà Nội ngày 19/8/1945. Ảnh tư liệu minh họa bối cảnh lịch sử, không phải ảnh trực tiếp cuộc đối đầu tại Trại Bảo an binh.

Hà Nội trong giờ phút chuyển mình

Sáng ngày 19/8/1945, Hà Nội bước vào một ngày đặc biệt trong lịch sử dân tộc. Từ các khu phố nội thành đến những cửa ô, từng đoàn người mang cờ đỏ sao vàng, biểu ngữ và những vũ khí thô sơ tiến về trung tâm thành phố. Công nhân, nông dân, thanh niên, học sinh, tiểu thương cùng hòa vào dòng người đang sôi sục khí thế cách mạng.

Trước đó, ngày 15/8/1945, Nhật Bản tuyên bố chấp nhận đầu hàng Đồng minh. Chính quyền thân Nhật ở Đông Dương lâm vào tình trạng khủng hoảng nghiêm trọng. Tuy nhiên, tại Hà Nội, quân đội Nhật vẫn hiện diện với lực lượng đáng kể và còn đủ khả năng sử dụng vũ khí để can thiệp vào những diễn biến chính trị.

Đối với lực lượng cách mạng, thời cơ giành chính quyền đã xuất hiện, nhưng thắng lợi không phải điều đương nhiên. Một quyết định thiếu thận trọng có thể biến cuộc nổi dậy của quần chúng thành cuộc đối đầu quân sự bất lợi.

Khoảng 11 giờ, tại Quảng trường Nhà hát Lớn, cuộc mít tinh do Việt Minh tổ chức diễn ra trước biển người đông đảo. Sau lời hiệu triệu khởi nghĩa, các đoàn quần chúng có lực lượng tự vệ dẫn đầu tỏa đi tiếp quản những cơ quan trọng yếu của chính quyền cũ.

Phủ Khâm sai, Tòa Thị chính, Sở Cảnh sát, Bưu điện và nhiều công sở lần lượt trở thành mục tiêu của cuộc khởi nghĩa. Trong số đó, Trại Bảo an binh trên phố Hàng Bài giữ một vị trí đặc biệt quan trọng.

Bởi nơi đây không chỉ là một doanh trại quân sự. Đó còn là địa điểm tập trung binh lính, vũ khí và những phương tiện có thể ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng bảo vệ chính quyền cách mạng vừa hình thành.

Tiến vào Trại Bảo an binh

Theo kế hoạch của Ủy ban Khởi nghĩa Hà Nội, một cánh quân cách mạng do đồng chí Nguyễn Quyết, Bí thư Thành ủy Hà Nội, chỉ huy tiến về Trại Bảo an binh.

Lực lượng nòng cốt gồm các chiến sĩ tự vệ và thanh niên cách mạng, được sự hưởng ứng mạnh mẽ của đông đảo nhân dân.

Trại nằm trên phố Hàng Bài, đối diện khu vực rạp Majestic, sau này là rạp Tháng Tám. Đây là vị trí thuận lợi cho việc kiểm soát một số tuyến phố ở trung tâm Hà Nội.

Việc tiếp quản trại lúc đầu diễn ra tương đối thuận lợi. Nhờ quá trình vận động binh lính từ trước, lực lượng cách mạng đã có được sự ủng hộ ngay trong hàng ngũ bảo an.

Trước khí thế của đoàn người và sự vận động của cán bộ Việt Minh, viên chỉ huy trại chấp nhận mở cổng. Lực lượng cách mạng tiến vào, tiếp quản doanh trại và kho vũ khí.

Những khẩu súng thu được nhanh chóng trở thành nguồn bổ sung quan trọng cho các đội tự vệ. Đây là kết quả có ý nghĩa thiết thực, bởi lực lượng vũ trang cách mạng tại Hà Nội khi ấy chưa có nhiều trang bị hiện đại.

Tưởng như việc tiếp quản đã hoàn thành thuận lợi, nhưng tình thế bất ngờ chuyển biến.

Một lực lượng quân Nhật có xe tăng, súng máy và bộ binh tiến đến khu vực Trại Bảo an binh.

Những ngả đường xung quanh bị kiểm soát. Xe tăng xuất hiện giữa phố, trong khi binh lính Nhật triển khai đội hình uy hiếp lực lượng khởi nghĩa.

Từ một cuộc tiếp quản tương đối thuận lợi, Trại Bảo an binh trở thành nơi có nguy cơ bùng nổ xung đột vũ trang.

Khi xe tăng Nhật xuất hiện

Tình hình lúc ấy đặc biệt căng thẳng.

Quân Nhật yêu cầu lực lượng cách mạng hạ vũ khí và giao lại doanh trại. Trong khi đó, những người vừa tiếp quản trại không thể dễ dàng từ bỏ thành quả vừa giành được.

Hai bên đứng trước một cuộc đối đầu mà hậu quả có thể vượt xa phạm vi một doanh trại.

Quân Nhật có ưu thế rõ rệt về phương tiện chiến đấu. Xe tăng, súng máy và bộ binh được tổ chức theo đội hình quân sự chính quy. Nếu giao tranh xảy ra, lực lượng tự vệ trang bị còn hạn chế sẽ phải đối mặt với nguy cơ thương vong lớn.

Không những thế, tiếng súng tại Trại Bảo an binh có thể khiến quân Nhật ở những vị trí khác trong thành phố can thiệp, đẩy cuộc khởi nghĩa vào tình trạng khó kiểm soát.

Tuy nhiên, quân Nhật cũng ở trong một hoàn cảnh đặc biệt.

Nhật Bản đã tuyên bố đầu hàng Đồng minh. Tinh thần chiến đấu của nhiều đơn vị suy giảm, trong khi nhiệm vụ trước mắt của họ là chờ những quyết định tiếp theo liên quan đến giải giáp và hồi hương.

Lực lượng cách mạng hiểu rằng đối phương vẫn nguy hiểm, nhưng không còn ở vị thế chính trị như trước.

Điều cần thiết không phải là tìm cách đánh bại xe tăng Nhật bằng vũ khí ít ỏi, mà là khiến phía Nhật nhận ra rằng tiếp tục can thiệp sẽ không mang lại lợi ích.

Giữa thời khắc quyết định, bản lĩnh của những người lãnh đạo cuộc khởi nghĩa được thể hiện không chỉ ở quyết tâm tiến công, mà còn ở khả năng lựa chọn cách giải quyết phù hợp.

Cuộc thương lượng trước họng súng

Trước diễn biến bất ngờ, đồng chí Nguyễn Quyết cho người báo cáo tình hình về Phủ Khâm sai, nơi lực lượng cách mạng đã làm chủ.

Đồng chí Nguyễn Khang, Chủ tịch Ủy ban Khởi nghĩa Hà Nội, cùng các đồng chí trong ban lãnh đạo nhanh chóng tìm phương án tháo gỡ.

Đồng chí Lê Trọng Nghĩa, một thành viên Ủy ban Khởi nghĩa, được giao trực tiếp tiếp xúc với chỉ huy quân Nhật.

Theo hồi ức của ông, một chiếc ô tô màu đen của Phủ Khâm sai được cắm cờ đỏ sao vàng, đưa đoàn đến khu vực quân Nhật đang kiểm soát, gần rạp Majestic.

Hình ảnh chiếc xe mang lá cờ của lực lượng cách mạng tiến đến nơi xe tăng Nhật đang án ngữ mang ý nghĩa đặc biệt: cuộc thương lượng được tiến hành công khai, với tư thế của những người đại diện cho phong trào đang làm chủ tình hình ở Hà Nội.

Trong cuộc tiếp xúc, đại diện Việt Minh khẳng định Trại Bảo an binh thuộc hệ thống chính quyền người Việt, đồng thời nhấn mạnh rằng Nhật Bản đã đầu hàng và quân đội Nhật không nên can thiệp vào công việc của nhân dân Việt Nam.

Lập luận ấy vừa có cơ sở chính trị, vừa phù hợp với thực tế lúc bấy giờ.

Lực lượng cách mạng không chủ trương mở một cuộc chiến không cần thiết với những đơn vị Nhật đang chờ giải giáp. Ngược lại, phía Nhật cũng không có lợi khi tạo ra một cuộc xung đột mới giữa trung tâm thành phố.

Sau những phút đầu căng thẳng, viên sĩ quan Nhật chấp nhận rút lực lượng, nhưng đề nghị phía Việt Minh tiếp tục làm việc với cấp chỉ huy cao nhất của quân đội Nhật tại Hà Nội.

Cuộc bao vây Trại Bảo an binh được giải tỏa.

Những chiếc xe tăng rời khỏi khu vực. Nguy cơ một trận chiến lớn ngay giữa Hà Nội đã được ngăn chặn.

Đó là kết quả của sự kết hợp giữa sức ép của phong trào quần chúng, sự hiện diện của lực lượng tự vệ có vũ trang và khả năng thương lượng linh hoạt của những người lãnh đạo cách mạng.

Ảnh 2. Quần chúng cách mạng và lực lượng tự vệ tham gia giành chính quyền tại Phủ Khâm sai, Hà Nội, ngày 19/8/1945. Ảnh minh họa cho sức mạnh của phong trào khởi nghĩa trong cùng ngày lịch sử.

Cuộc gặp quyết định trong đêm 19/8

Việc quân Nhật rút khỏi Trại Bảo an binh đã giải quyết được tình huống trước mắt, nhưng chưa bảo đảm họ sẽ không tiếp tục can thiệp tại những địa điểm khác.

Vấn đề quan trọng hơn được đặt ra: phải xác định rõ thái độ của Bộ chỉ huy quân đội Nhật đối với chính quyền cách mạng ở Hà Nội.

Tối ngày 19/8/1945, đồng chí Lê Trọng Nghĩa cùng cố vấn Trần Đình Long được cử đến gặp giới chỉ huy quân sự Nhật Bản.

Cuộc gặp diễn ra tại Tổng hành dinh quân đội Nhật, ở khu vực số 33 Phạm Ngũ Lão ngày nay.

Đối diện với những sĩ quan cấp cao của quân đội Nhật, đại diện Việt Minh trình bày tình hình mới: Nhật Bản đã đầu hàng, chính quyền cũ không còn đủ khả năng điều hành và nhân dân Việt Nam đang tự đứng ra đảm nhiệm công việc của đất nước mình.

Phía Việt Minh đồng thời thể hiện thiện chí không tấn công các đơn vị Nhật nếu họ không gây trở ngại cho hoạt động của chính quyền cách mạng.

Đây là một chủ trương có ý nghĩa thực tiễn sâu sắc. Trong thời điểm lực lượng cách mạng vừa giành được chính quyền, việc tránh một cuộc giao tranh lớn với quân Nhật giúp hạn chế tổn thất và dành thời gian củng cố bộ máy quản lý.

Sau cuộc trao đổi, phía Nhật về cơ bản chấp nhận để người Việt tự giải quyết công việc của mình, đồng thời nêu yêu cầu duy trì trật tự, tránh những hoạt động có thể dẫn đến tình trạng hỗn loạn.

Cuộc thương lượng không phải một văn kiện đầu hàng quân sự của Nhật trước Việt Minh. Nhưng về thực chất, nó đã tạo điều kiện để chính quyền cách mạng ở Hà Nội hoạt động mà không gặp sự can thiệp trực tiếp từ quân đội Nhật trong thời điểm quyết định.

Khi đoàn đại diện trở về báo cáo, một nguy cơ lớn đối với thắng lợi của cuộc khởi nghĩa đã được tháo gỡ.

Vì sao một trận chiến lớn đã không xảy ra?

Nhìn lại diễn biến ngày 19/8/1945, có thể thấy cuộc đối đầu ở Trại Bảo an binh được giải quyết nhờ nhiều yếu tố kết hợp.

Trước hết là sức mạnh của phong trào quần chúng. Hàng chục vạn người xuống đường đã tạo nên một tương quan chính trị hoàn toàn khác so với những cuộc đấu tranh đơn lẻ trước đó. Chính quyền thân Nhật nhanh chóng mất khả năng kiểm soát tình hình.

Thứ hai là sự chuẩn bị của tổ chức cách mạng. Việc vận động binh lính bảo an từ trước, bố trí các đội tự vệ và xác định những mục tiêu cần tiếp quản đã giúp cuộc khởi nghĩa diễn ra chủ động.

Thứ ba là khả năng nhận định đúng tình thế của quân Nhật. Dù vẫn có ưu thế quân sự, Nhật Bản đã đầu hàng Đồng minh. Các đơn vị Nhật ở Hà Nội khó có cơ sở chính trị để tiếp tục bảo vệ một chính quyền đang tan rã bằng một cuộc chiến mới.

Cuối cùng, yếu tố quyết định nằm ở phương pháp xử lý tình huống. Lực lượng cách mạng không từ bỏ mục tiêu giành chính quyền, nhưng cũng không để sự nóng vội đẩy cuộc khởi nghĩa vào một cuộc đọ sức quân sự bất lợi.

Việc thương lượng với quân Nhật không phải biểu hiện của sự nhân nhượng về mục tiêu độc lập, mà là lựa chọn phương thức đấu tranh phù hợp để bảo vệ thành quả cách mạng.

Một trận đánh có thể giành được một vị trí, nhưng một quyết định đúng lúc có thể bảo vệ thắng lợi của cả một cuộc khởi nghĩa.

Bài học từ một cuộc đối đầu không tiếng súng

Ngày 19/8/1945 đi vào lịch sử như một trong những mốc son rực rỡ của Cách mạng Tháng Tám. Hà Nội giành chính quyền, tạo sức cổ vũ mạnh mẽ đối với phong trào cách mạng trên cả nước.

Trong dòng chảy lớn lao ấy, sự kiện Trại Bảo an binh là một lát cắt đặc biệt.

Ở đó có hình ảnh những đoàn người xuống đường giành quyền làm chủ. Có những chiến sĩ tự vệ sẵn sàng bảo vệ thành quả cách mạng. Có xe tăng, súng máy của một đội quân nước ngoài vẫn đủ khả năng gây ra đổ máu.

Nhưng trên hết, có sự tỉnh táo của những người cách mạng biết phân biệt giữa quyết tâm chiến đấu và sự cần thiết phải sử dụng vũ lực.

Thắng lợi ở Trại Bảo an binh không được ghi dấu bằng một trận đánh kéo dài hay những chiến công tiêu diệt đối phương. Giá trị của sự kiện nằm ở chỗ một nguy cơ xung đột nghiêm trọng đã được ngăn chặn, trong khi mục tiêu chính trị của cuộc khởi nghĩa vẫn được giữ vững.

Hơn tám thập kỷ đã trôi qua, Hà Nội ngày nay mang một diện mạo khác. Những con đường từng chứng kiến bước chân của đoàn người khởi nghĩa đã trở thành những tuyến phố sầm uất giữa lòng Thủ đô.

Nhưng câu chuyện ngày 19/8/1945 tại Trại Bảo an binh vẫn gợi nhắc một bài học sâu sắc: trong những thời khắc lịch sử cam go, lòng dũng cảm phải đi cùng trí tuệ, sự kiên quyết phải gắn với khả năng nhận định tình thế.

Bởi đôi khi, một trong những thắng lợi quan trọng nhất không phải là đánh thắng một trận chiến, mà là giữ vững mục tiêu và ngăn trận chiến ấy xảy ra.