"Trái tim Hrê" trăm năm bên ngọn núi Ba Tơ và lời dặn son sắt qua hai thế hệ

Ở tuổi 104, ngọn nến cuộc đời của Bà mẹ Việt Nam Anh hùng Đinh Thị Máy đã run rẩy theo thời gian. Mẹ yếu nhiều, không còn tự mình đi lại được như những ngày tháng trước, song mỗi khi có khách phương xa lặn lội ghé thăm, người mẹ già dân tộc Hrê ở thôn Mang Lùng 1, xã Ba Tô, tỉnh Quảng Ngãi vẫn lộ rõ nét vui mừng trên khuôn mặt hằn sâu dấu vết thế kỷ. Mẹ thủ thỉ kể cho tôi nghe những câu chuyện ký ức xa xăm, dẫu rằng lời kể ấy đã đứt quãng theo nhịp thở tuổi già và phải truyền đạt lại qua lời "phiên dịch" của những người cán bộ địa phương.

Trước chuyến đi, tôi nhấc máy liên lạc với anh Phạm Văn Lâm — nguyên Chỉ huy trưởng Ban Chỉ huy quân sự (CHQS) xã Ba Tô, người hiện đang đảm nhiệm cương vị chuyên viên Văn phòng Hội đồng nhân dân (HĐND) và Ủy ban nhân dân (UBND) xã Ba Tô, để cập nhật tình hình của mẹ. Nhận được câu trả lời từ anh Lâm, lòng tôi bỗng ngập tràn niềm vui sướng khi biết mẹ Máy vẫn sống trường thọ, thậm chí còn có phần khỏe mạnh, minh mẫn hơn cả hồi tôi theo đoàn công tác của Ban CHQS huyện Ba Tơ đến thăm, tặng quà vào tháng 6-2025. Vừa qua, nhân dịp năm mới và đón Tết Bính Ngọ 2026, mẹ vẫn nở nụ cười rạng rỡ, trò chuyện vui vẻ cùng các đoàn công tác của xã Ba Tô đến chúc Tết, tặng quà.

Hiện tại, mẹ Đinh Thị Máy đang được phụng dưỡng trong căn nhà tình nghĩa ấm áp — món quà do Cụm Thi đua Công an các huyện miền núi - hải đảo và Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam huyện Ba Tơ trao tặng năm xưa. Người cháu ngoại Đinh Văn Phát sinh sống cùng nhà để tiện bề đỡ đần, chăm sóc bà hằng ngày. Nhiều năm qua, mẹ Máy đã được lực lượng Công an huyện Ba Tơ (nay giao lại cho Công an xã Ba Tô) nhận phụng dưỡng suốt đời. Trận địa lòng dân luôn sưởi ấm căn nhà nhỏ khi các đoàn công tác từ Quân khu 5, bộ đội tỉnh Quảng Ngãi cùng chính quyền và các ban ngành đoàn thể địa phương thường xuyên lui tới thăm hỏi, khám bệnh, cấp phát thuốc miễn phí và tặng quà mỗi dịp Tết đến xuân về. Những cái ôm, những lời hỏi han ân tình ấy đã phần nào làm dịu đi những vết sẹo xót xa, những mất mát đau thương quá lớn trong lòng người mẹ già.

Mẹ Đinh Thị Máy sinh năm 1922, mang trong mình dòng máu kiên cường của người con dân tộc Hrê dưới chân núi rừng Mang Lùng 1. Cuộc đời mẹ gắn liền với hai người đàn ông ruột thịt: người chồng Phạm Văn Ép và người con trai Đinh Văn Nếp — hai liệt sĩ đã anh dũng nằm lại chiến trường trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước vĩ đại của dân tộc.

Đi qua hơn một thế kỷ gắn bó máu thịt với mảnh đất chiến khu Ba Tơ giàu truyền thống cách mạng, mẹ Máy đã chứng kiến tận mắt những thăng trầm bâu bám lên số phận quê hương. Từ cảnh người dân Hrê sống lầm than, tủi nhục dưới gót giày thực dân Pháp; cho đến những năm tháng bom đạn Mỹ cày xới, nát tan từng ngọn đồi; và rồi vỡ òa trước sự thay da đổi thịt, bừng sáng của xóm làng trong công cuộc đổi mới đất nước. Thế nhưng, để đổi lấy màu xanh thanh bình ấy, mẹ đã phải đánh đổi bằng những vết thương lòng rỉ máu. Năm 1972, chồng mẹ — ông Phạm Văn Ép, một cơ sở cách mạng kiên trung tại xã Ba Tô bị kẻ thù tàn sát dã man. Chưa đầy ba năm sau, nỗi đau cũ chưa kịp nguôi ngoai, mẹ lại bàng hoàng nhận tin người con trai duy nhất Đinh Văn Nếp đã hy sinh anh dũng vào tháng 1-1975. Đớn đau thay, anh ngã xuống chỉ cách ngày non sông hoàn toàn thống nhất vẻn vẹn đúng 3 tháng...

Dẫu thời gian đã lùi xa, mẹ Máy vẫn nhớ như in những năm tháng lén lút nuôi giấu cán bộ nằm vùng ngay tại xã Ba Tô. Ngày ấy, mẹ cùng chồng chung lưng đấu cật, người nấu cơm tiếp tế cho cán bộ, du kích dưới hầm, người nhanh trí thu thập tin tức tình báo về các cuộc hành quân của địch để báo cáo cho cách mạng. Lính ngụy và dân phòng nhiều lần tổ chức càn quét hung hãn vào bản làng, chúng đốt sạch nhà cửa, cướp bóc tài sản nhằm dồn ép, cắt đứt sợi dây liên lạc giữa người dân với cách mạng. Trong một trận càn khốc liệt năm 1972, chúng bắt giữ chồng mẹ, dùng đủ mọi đòn tra tấn dã man hòng ép ông mở miệng. Nhưng với khí tiết của người con Ba Tơ, ông kiên quyết im lặng đến cùng. Bất lực trước ý chí sắt đá ấy, kẻ thù hèn hạ đã ra tay sát hại ông. Nuốt hận vào trong, biến đau thương thành hành động, người con trai Đinh Văn Nếp lập tức xung phong vào bộ đội, kế tục khẩu súng của cha. Anh chiến đấu ngoan cường và cuối cùng đã hiến dâng tuổi xuân cho đất mẹ vào tháng 1-1975…

Năm tháng dẫu có phủ bụi mờ lên ký ức, mẹ không còn nhớ được rành mạch các mốc thời gian, nhưng hình bóng của chồng, của con thì chưa một giây phút nào phai nhạt trong tâm trí người mẹ 104 tuổi. Mẹ run run bảo: “Ông nhà tôi tính tình hiền lành lắm, nhưng một khi đã làm cách mạng thì kiên quyết, gan góc lắm. Còn thằng con trai thì ngoan ngoãn, lúc nào cũng nghe lời cha mẹ. Hồi nó còn ở nhà, nó chăm chỉ giúp mẹ được bao nhiêu là việc nương rẫy”.

Ngồi bên hiên nhà nghe câu chuyện của mẹ, tôi được đồng chí Huỳnh Thanh Bảo — nguyên Phó chủ tịch UBND xã Ba Tô (nay đang giữ chức Chánh văn phòng HĐND, UBND xã Ba Tô, tỉnh Quảng Ngãi) bật mí một giai thoại vô cùng thú vị về cách mẹ Máy "kén rể" ngày xưa: "Hồi đó, anh Lãi là thanh niên trong làng đem lòng yêu mến rồi đến tìm hiểu con gái của mẹ. Để thử thách chàng trai, mẹ Máy liền đưa ra một yêu cầu đặc biệt: anh Lãi phải tự tay viết ra giấy rõ ràng họ tên, con cái nhà ai, và gia đình có ai tham gia làm cách mạng không. Việc này y hệt như bắt làm bản 'trích ngang lý lịch' thời bây giờ vậy. Nhìn bản khai của anh Lãi, thấy chàng trai chưa được đứng vào hàng ngũ của Đảng, mẹ liền ra điều kiện anh phải phấn đấu trở thành đảng viên thì mới gả con. Lễ cưới ấm cúng vừa tổ chức xong chưa được bao lâu thì anh Lãi nhận lệnh nhập ngũ, lên đường sang chiến trường Campuchia làm nhiệm vụ quốc tế. Giữ trọn lời hứa sắt đá với mẹ vợ, anh Lãi đã chiến đấu ngoan cường, phấn đấu hết mình và vinh dự được kết nạp vào Đảng ngay tại mặt trận. Sau khi hoàn thành nghĩa vụ trở về, anh lại tiếp tục cống hiến, giữ nhiều chức vụ tại địa phương".

Nghe các đồng chí cán bộ rôm rả ôn lại chuyện cũ của mình, mẹ Máy mỉm cười đôn hậu, khẽ trách yêu: “Các cán bộ nhớ tài thế nhỉ. Chuyện từ xửa từ xưa rồi mà. Nhưng ngày ấy, tôi thương con gái và con rể nhiều lắm. Nhà mình đã có bố và anh trai nó hy sinh rồi, giờ tiễn con rể đi bộ đội ra nơi hòn tên mũi đạn, lòng người mẹ làm sao không lo cho được. Nhưng tôi vẫn cứng rắn động viên con rể rằng đi bộ đội là nghĩa vụ thiêng liêng của công dân, có vất vả, khổ cực thì mới trưởng thành, tuyệt đối chớ có nản lòng mà bỏ về ngang xương. Trước ngày nó lên đường, tôi tự tay nấu bữa cơm liên hoan thật tươm tất, vỗ vai bảo con cứ yên tâm mà đi chiến đấu, việc nhà cửa, vợ con ở hậu phương đã có mẹ cùng lo liệu”…

Qua lời kể tự hào của những người cán bộ xã Ba Tô, mẹ Đinh Thị Máy không chỉ là một người mẹ anh hùng mà còn là một công dân kiểu mẫu, một tấm gương sáng ngời tại địa phương. Ngày quê hương hoàn toàn giải phóng, mẹ lại hăng hái bắt tay vào lao động sản xuất, khai hoang ruộng đồng, tự mình trồng keo phủ xanh những khoảng đồi trọc quanh nhà. Những năm trước, khi đôi chân còn khỏe, mẹ luôn là người tiên phong đi đầu trong công tác tuyên truyền, vận động bà con dân bản chung tay xây dựng nông thôn mới. Mẹ luôn ân cần bảo ban đám trẻ trong làng phải chăm chỉ học hành thành tài, biết cách làm kinh tế giỏi để thoát nghèo, và đặc biệt phải chấp hành nghiêm chỉnh đường lối của Đảng, luật pháp của Nhà nước. Người Hrê trong làng đến nay vẫn truyền tai nhau sự cảnh giác đáng nể của mẹ: hễ có bóng dáng người lạ mặt xuất hiện trong thôn, mẹ đều âm thầm tìm hiểu tận gốc rễ để đề phòng kẻ xấu phá hoại bình yên bản làng. Nhìn thấy thanh niên trong làng đua nhau mua xe máy, mẹ lại lụ khụ đứng ra nhắc nhở từng đứa không được phóng nhanh, vượt ẩu nguy hiểm đến tính mạng. Mẹ khuyên răn cánh đàn ông không được uống rượu say xỉn bê tha, chỉ nên nhấp chén rượu vui khi bản làng có lễ hội hay ngày vui gia đình…

Trải qua một cuộc đời bình dị mà vĩ đại, Bà mẹ Việt Nam Anh hùng Đinh Thị Máy chính là niềm tự hào kiêu hãnh của cộng đồng người Hrê nơi đại ngàn xã Ba Tô, tỉnh Quảng Ngãi. Mỗi khi thấy các đoàn công tác ghé thăm, mẹ lại rưng rưng xúc động. Mẹ nghẹn ngào: "Các cán bộ chu đáo với cái thân già này quá. Ngoài số tiền trợ cấp đều đặn hằng tháng, từ năm 2025, tỉnh còn đặc biệt hỗ trợ thêm cho mẹ 6 triệu đồng mỗi năm; rồi lại cử cả các bác sĩ quân y đến tận giường khám bệnh, phát thuốc bổ cho mẹ. Mẹ ơn Đảng, ơn Nhà nước, ơn các cán bộ xã và các con nhiều lắm…".