Trần Bá Lê

Ông Trần Bá Lê sinh năm 18go, tại thôn Hoà An, huyện Vĩnh An, tỉnh An Giang (nay thuộc xã Hoà An, thành phố Cao Lánh), là con ông Trần Văn Long, một điển chủ ở Cao Lành.

Ông Trần Văn Long góc người miễn Trung, lưu lạc vào Nam kiêm sông, do siêng năng làm lụng, tính tình nhân hậu, nên được bà Đổ Thị Đệ, một đại điển chủ ở Mỹ Trà gà con gái và giúp đỡ trong công việc làm ăn. Từ đô, ông gây dựng, tích luỳ để trở thành một điển chủ có tiêng tăm. Khi thực dân Pháp chiêm ba tính miền Đông Nam Kỳ (Biên Hoà, Gia Định và Định Tường), ông đà quyên góp nhiều lương thực, sắt, đồng thau để rèn đúc vũ khí cho nghĩa quân chồng Pháp.

Ông Trần Bá Lê được cử làm Hương cả Nhì trong làng, nên người trong làng thường gọi ông là Cả Nhì Ngưu. Vào những năm 1907. 1908, lúc phong trào Đông Du phát triển, ông là người tài trợ lớn, có tiềng ở vùng Cao Lãnh.

Ông bò tiền ra đóng ghe, tàu đi Thái Lan, Hồng Kông buôn bán, làm kinh tài cho phong trào.

Nội vụ đổ bể, ông bị thực dân Pháp bắt, tịch thu toàn bộ phương tiện, ông phải bán một phần lôn nhà cửa, gia sản để lo lót khỏi cảnh tù đày.

Do người quen biết với ông Trần Vẫn Long giới thiệu, năm 1917, cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Sác tìm đến Cao Lãnh. Đên nơi, ông Long đã qua đời, ông Trần Bá Lê giữ cụ lại để nuôi dưỡng.

Sau đó, theo yêu cầu của cụ Nguyễn Sinh Sắc, ông Trần Bá Lê dựng cho cụ một căn nhà nhỏ trong vườn nhà ven bờ rạch Cái Tôm, để cụ tiện dạy học và hốt thuốc. Cụ Nguyễn Sinh Sác sông ở đây đền năm 1920 mới về Sài Gòn.

Năm 1928, hoạt động của Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên Hoa An phát triển, cần một địa điểm để hoạt động công khai. Ông liền cho sửa lại căn nhà của cụ Nguyễn Sinh Sác trước đây cho Hội sử dụng. Về sau, căn nhà này là nơi liên lạc, trao đổi công tác công khai mà đồng chí Nguyễn Thanh Sơn (Tư Hải) trú ngụ thường xuyên trong vai người thợ đóng guốc.

Năm 1929, khi cụ Nguyễn Sinh Sắc qua đời, ông Trần Bá Lê là một trong những người góp sức vào việc an táng.

Cuỗi năm 1929, Chi bộ Đảng đầu tiên của tỉnh Sa Đéc ra đời, đặt cơ quan ngay trong vườn xoài của ông, dân địa phương quen gọi là vườn xoài ông Cả Nhì Ngưu hay vườn Xoài lôn. Cơ quan là một căn chời nhỏ, nền đào sâu 0,5m, trên có mái che thấp, ông cho cơ quan hai bộ ván ngựa lót cho khô ráo. Nơi đây thường diễn ra các cuộc họp và in ân tài liệu.

Sau những cuộc đầu tranh nổ ra dồn dập của nhân dân dưới sự lãnh đạo của chi bộ từ tháng 5 năm 1930, thực dân Pháp theo dòi và phát hiện ra nhà và vườn của ông có liên quan đên các biên cô này. Tháng 11 năm 1930, Pháp và tay sai bất thần bao vây nhà ông, bắt bảy người, trong đó có các đảng viên Bùi Dự, Lê Văn Hy (Hai Hy) và Đỗ Hữu Giàu (cháu ngoại ông), còn ông bị bát tại Cái Tắc, sau đó, đưa về giam ở Vĩnh Long. Sau khi điều tra, vợ và con dâu ông được thả, một tháng sau, có hai người lâm bệnh qua đời. Còn lại ông và ba đồng chí, Pháp giải về Khám Lớn Sài Gòn. Tại đây, ông bị giam chung phòng với đồng chí Hà Huy Giáp.

Thấy ông già yêu, Pháp cho ngoại hầu tra, nhưng ông nhất định không về với lý do: "Bị bắt chung, thả thì phải thả hớt". Trong khám, đồng chí Hà Huy Giáp hỏi ông: "Tại sao, ông ùng hộ tụi tui?". Ông trả lời: "Tụi bây đâu có nói với tao là Cộng sản làm gì, tao thây tụi bây hoạt động. hội họp để chông Tây là tao ùng hộ".

Do tuổi già, lại sống gian khổ trong lao tù, nên đền tháng 7 năm 1931, ông qua đời tại Khám Lôn, thọ 81 tuổi.

Hai ngôi mộ ông, bà được xây môi khang trang. Trước sân nhà cũ được đặt một tâm Bia tưởng niệm ghi công trạng của ông. Trong khuôn viên Khu di tích Mộ cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Sác, tái hiện mô hình nhà ông xưa. Ngày 04/4/2014, ông được Thủ tướng Chính phủ nước Cộng hoà Xa hội Chủ nghĩa Việt Nam công nhận Liệt sỹ và câp bằng Tổ quôc ghi công.