Trần Bá Lễ
Ông Trần Bá Lễ sinh năm 1850, tại thôn Hòa An, huyện Vĩnh An, tỉnh An Giang (nay thuộc xã Hòa An, thành phố Cao Lãnh), là con ông Trần Văn Long, một điền chủ ở Cao Lãnh
Ông Trần Bá Lễ sinh năm 1850, tại thôn Hòa An, huyện Vĩnh An, tỉnh An Giang (nay thuộc xã Hòa An, thành phố Cao Lãnh), là con ông Trần Văn Long, một điền chủ ở Cao Lãnh.
Ông Trần Văn Long gốc người miền Trung, lưu lạc vào Nam kiếm sống, do siêng năng làm lụng, tích nhặt nên dần trở nên khá giả, được bà Đỗ Thị Đệ, một đại điền chủ ở Mỹ Trà gả con gái và giúp đỡ trong công việc làm ăn. Từ đó, ông gây dựng, tích lũy để trở thành một điền chủ có tiếng tăm. Khi thực dân Pháp chiếm ba tỉnh miền Đông Nam Kỳ (Biên Hòa, Gia Định và Định Tường), ông đã quyên góp nhiều lương thực, sắt, đồng thau để rèn đúc vũ khí cho nghĩa quân chống Pháp.
Ông Trần Bá Lễ được cử làm Hương cả Nhi trong làng, nên người trong làng thường gọi ông là Cả Nhi Ngưu. Vào những năm 1907, 1908, lúc phong trào Đông Du phát triển, ông là người tài trợ lớn, có tiếng ở vùng Cao Lãnh.
Tháng 4 năm 1946, ông cùng bộ phận đi miền Tây trở về. Ông được bầu làm Chủ nhiệm Mặt trận Việt Minh, sau đó là Chủ tịch Ủy ban Kháng chiến Hành chánh tỉnh Sa Đéc. Ông bỏ tiền ra đóng ghe, tàu đi Thái Lan, Hồng Kông buôn bán, làm kinh tài cho phong trào. Nội vụ đổ bể, ông bị thực dân Pháp bắt, tịch thu toàn bộ phương tiện, ông phải bán một phần lớn nhà cửa, gia sản để lo lót khỏi cảnh tù đày.
Do người quen biết với ông Trần Văn Long giới thiệu, năm 1917, cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc tìm đến Cao Lãnh. Đến nơi, ông Long đã qua đời, ông Trần Bá Lễ giữ cụ lại để nuôi dưỡng.
Sau đó, theo yêu cầu của cụ Nguyễn Sinh Sắc, ông Trần Bá Lễ dựng cho cụ một căn nhà nhỏ trong vườn nhà ven bờ rạch Cái Tôm, để cụ tiện dạy học và hốt thuốc. Cụ Nguyễn Sinh Sắc sống ở đây đến năm 1920 mới về Sài Gòn.
Năm 1928, hoạt động của Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên Hòa An phát triển, cần một địa điểm để hoạt động công khai. Ông liền cho sửa lại căn nhà của cụ Nguyễn Sinh Sắc trước đây cho Hội sử dụng. Về sau, căn nhà này là nơi liên lạc, trao đổi công tác công khai mà đồng chí Nguyễn Thanh Sơn (Tư Hải) trú ngụ thường xuyên trong vai người thợ đóng guốc.
Năm 1929, khi cụ Nguyễn Sinh Sắc qua đời, ông Trần Bá Lễ là một trong những người góp sức vào việc an táng.
Cuối năm 1929, Chi bộ Đảng đầu tiên của tỉnh Sa Đéc ra đời, đặt cơ quan ngay trong vườn xoài của ông, dân địa phương quen gọi là vườn xoài ông Cả Nhi Ngưu hay vườn Xoài Lớn. Cơ quan là một căn chòi nhỏ, nền đào sâu 0,5m, trên có mái che thấp, ông cho cơ quan hai bộ ván ngựa lót cho khô ráo. Nơi đây thường diễn ra các cuộc họp và in ấn tài liệu.
Sau những cuộc đấu tranh nổ ra dồn dập của nhân dân dưới sự lãnh đạo của chi bộ từ tháng 5 năm 1930, thực dân Pháp theo dõi và phát hiện ra nhà và vườn của ông có liên quan đến các biến cố này. Tháng 11 năm 1930, Pháp và tay sai bắt thân bao vây nhà ông, bắt bảy người, trong đó có các đảng viên Bùi Dụ, Lê Văn Hy (Hai Hy) và Đỗ Hữu Giàu (cháu ngoại ông), còn ông bị bắt tại Cái Tắc, sau đó đưa về giam ở Vĩnh Long.
Sau khi điều tra, vợ và con dâu ông được thả, một tháng sau, có hai người làm bệnh qua đời. Còn lại ông và ba đồng chí, Pháp giải về Khám Lớn Sài Gòn. Tại đây, ông bị giam chung phòng với đồng chí Hà Huy Giáp. Thấy ông già yếu, Pháp cho ngoại hầu tra nhưng ông nhất định không về với lý do: “Bị bắt chung, thả thì phải thả hết”. Trong khám, đồng chí Hà Huy Giáp hỏi ông: “Tại sao ông ủng hộ tụi tui?”. Ông trả lời: “Tụi bây đâu có nói với tao là Cộng sản làm gì, tao thấy tụi bây hoạt động, hội họp để chống Tây là tao ủng hộ”.
Do tuổi già, lại sống gian khổ trong lao tù, nên đến tháng 7 năm 1931, ông qua đời tại Khám Lớn, thọ 81 tuổi.
Hai ngôi mộ ông, bà được xây mới khang trang. Trước sân nhà cũ được đặt một tấm bia tưởng niệm ghi công trạng của ông. Trong khuôn viên Khu di tích Mộ cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc, tái hiện mô hình nhà ông xưa. Ngày 04/4/2014, ông được Thủ tướng Chính phủ nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam công nhận Liệt sĩ và cấp bằng Tổ quốc ghi công.
