Trận Bạch Đằng năm 938 – Ngô Quyền và chiến thắng mở ra thời kỳ độc lập

Bối cảnh trước trận Bạch Đằng

Sau khi nhà Đường sụp đổ, Trung Quốc bước vào thời kỳ Ngũ Đại Thập Quốc. Tại vùng Quảng Đông và Quảng Tây, chính quyền Nam Hán tìm cách mở rộng ảnh hưởng xuống phía Nam.

Ở Giao Châu, Dương Đình Nghệ từng đánh bại quân Nam Hán và giành lại quyền tự chủ. Tuy nhiên, năm 937, Dương Đình Nghệ bị Kiều Công Tiễn sát hại để đoạt quyền.

Kiều Công Tiễn lo sợ trước sức mạnh của các lực lượng chống đối nên cầu cứu Nam Hán. Vua Nam Hán là Lưu Cung lập tức nắm lấy cơ hội, chuẩn bị đưa quân sang xâm lược Giao Châu.

Trong tình thế đó, Ngô Quyền, con rể và cũng là một tướng lĩnh dưới quyền Dương Đình Nghệ, quyết định tiến quân ra Bắc. Ông nhanh chóng tiêu diệt Kiều Công Tiễn trước khi quân Nam Hán kịp tiến sâu vào nước ta. Nhưng mối đe dọa lớn hơn vẫn đang ở phía trước.

Ngô Quyền chuẩn bị trận địa

Sau khi đánh bại Kiều Công Tiễn, Ngô Quyền nhận được tin quân Nam Hán chuẩn bị tiến vào Giao Châu bằng đường biển.

Ông nhận định rằng quân Nam Hán có lực lượng thủy quân mạnh, trong khi nếu giao chiến trực tiếp trên biển hoặc trên sông mà không có sự chuẩn bị, quân ta sẽ gặp bất lợi.

Ngô Quyền vì thế lựa chọn sông Bạch Đằng làm nơi quyết chiến. Đây là một lựa chọn có tính toán. Bạch Đằng là tuyến đường thủy quan trọng dẫn vào vùng trung tâm Giao Châu. Dòng sông chịu ảnh hưởng mạnh của thủy triều, khiến mực nước thay đổi đáng kể giữa lúc lên và xuống.

Ngô Quyền cho quân đóng những cọc gỗ lớn, đầu bịt sắt hoặc vót nhọn xuống lòng sông tại những vị trí hiểm yếu. Khi thủy triều lên, các cọc bị nước che khuất. Nhưng khi thủy triều rút, chúng sẽ nhô lên và trở thành những chướng ngại chết người đối với chiến thuyền.

Đây chính là yếu tố quan trọng nhất trong kế hoạch của Ngô Quyền.

Trận thủy chiến trên sông Bạch Đằng

Cuối năm 938, hạm đội Nam Hán do Hoằng Tháo chỉ huy tiến vào sông Bạch Đằng.

Ngô Quyền cho một lực lượng thuyền nhỏ ra khiêu chiến rồi giả vờ thua và rút lui. Quân Nam Hán tưởng rằng quân ta yếu thế nên lập tức truy kích.

Không biết rằng mình đang tiến vào trận địa đã được chuẩn bị sẵn, đội thuyền Nam Hán tiếp tục tiến sâu vào sông.

Khi thủy triều dâng cao, những hàng cọc dưới lòng sông hoàn toàn bị che khuất. Quân Nam Hán vẫn tiếp tục truy đuổi mà không nhận ra nguy hiểm.

Nhưng khi nước bắt đầu rút, tình thế nhanh chóng thay đổi.

Những hàng cọc từ dưới lòng sông dần nhô lên. Nhiều chiến thuyền Nam Hán mắc vào cọc, bị thủng đáy hoặc mất khả năng cơ động. Đội hình quân Nam Hán trở nên hỗn loạn.

Đúng thời điểm đó, Ngô Quyền cho toàn bộ lực lượng tiến công.

Từ nhiều hướng, quân ta đồng loạt đánh vào đội hình đang bị mắc kẹt của đối phương. Quân Nam Hán không thể quay đầu hoặc rút lui vì phía sau cũng đã nằm trong khu vực có cọc ngầm.

Một trận thủy chiến dữ dội diễn ra trên sông Bạch Đằng.

Cuối cùng, quân Nam Hán đại bại. Hoằng Tháo tử trận, lực lượng xâm lược bị đánh tan và phải tháo chạy về nước.

Một chiến thuật đi trước thời đại

Điều làm nên sự đặc biệt của chiến thắng Bạch Đằng năm 938 chính là cách Ngô Quyền kết hợp địa hình, thủy triều, nghi binh và thời điểm tấn công.

Ông không lựa chọn cách đối đầu trực diện với quân Nam Hán. Thay vào đó, ông khiến đối phương tự tiến vào một trận địa mà mình đã chuẩn bị từ trước.

Những chiếc cọc gỗ không thể tự mình đánh bại một đội quân. Nhưng khi kết hợp với thủy triều, chúng trở thành một phần của chiến thuật hoàn chỉnh.

Quân Nam Hán bị đánh đúng vào thời điểm mất khả năng cơ động. Khi những chiến thuyền lớn bị mắc kẹt, ưu thế về lực lượng và thủy quân của đối phương gần như bị vô hiệu hóa.

Đây là một ví dụ tiêu biểu cho tư duy quân sự của Ngô Quyền: không nhất thiết phải mạnh hơn đối phương, nếu có thể khiến đối phương chiến đấu trong điều kiện bất lợi nhất.

Ý nghĩa của chiến thắng Bạch Đằng năm 938

Chiến thắng Bạch Đằng đã đập tan cuộc xâm lược của Nam Hán và bảo vệ nền tự chủ của Giao Châu. Quan trọng hơn, chiến thắng của Ngô Quyền tạo ra một bước ngoặt lớn trong lịch sử dân tộc. Sau chiến thắng, năm 939, Ngô Quyền lên ngôi vua và xây dựng chính quyền độc lập. Từ đây, Việt Nam bước vào một thời kỳ mới với các chính quyền phong kiến độc lập liên tiếp được xây dựng và củng cố.

Chính vì vậy, trận Bạch Đằng năm 938 thường được xem là một trong những dấu mốc quan trọng mở ra thời kỳ độc lập, tự chủ lâu dài của dân tộc Việt Nam. Đây cũng là lần đầu tiên trong lịch sử, chiến thuật đóng cọc dưới lòng sông kết hợp với tủy triều được sử dụng thành công ở quy mô lớn tại Bạch Đằng. Hơn 400 năm sau, một chiến thuật tương tự tiếp tục xuất hiện trong các chiến thắng Bạch Đằng năm 1288 dưới thời Trần.

Ba lần Bạch Đằng – một dòng sông, nhiều trang sử

Điều thú vị là Bạch Đằng không chỉ chứng kiến một chiến thắng. Năm 938, Ngô Quyền đánh bại quân Nam Hán. Năm 981, quân Đại Cồ Việt dưới sự chỉ huy của Lê Hoàn tiếp tục sử dụng địa hình Bạch Đằng để chống quân Tống. Đến năm 1288, Trần Hưng Đạo lại biến Bạch Đằng thành trận địa quyết chiến, đánh tan đạo thủy quân của nhà Nguyên.

Ba trận chiến diễn ra trong những hoàn cảnh khác nhau, nhưng đều cho thấy vai trò đặc biệt của Bạch Đằng trong lịch sử quân sự Việt Nam. Dòng sông ấy nằm trên tuyến đường thủy quan trọng tiến vào vùng Đông Bắc và đồng bằng Bắc Bộ. Chính vì vậy, kiểm soát Bạch Đằng đồng nghĩa với việc kiểm soát một trong những cửa ngõ chiến lược tiến vào đất nước.

Một chiến thắng vượt ra ngoài một trận đánh

Hơn một nghìn năm sau, trận Bạch Đằng năm 938 vẫn được nhắc đến không chỉ bởi những hàng cọc gỗ dưới lòng sông. Điều lớn lao hơn nằm ở ý nghĩa của chiến thắng.

Ngô Quyền đã chứng minh rằng một lực lượng bản địa hoàn toàn có thể đánh bại một đội quân xâm lược mạnh nếu biết tận dụng địa hình và lựa chọn cách đánh phù hợp. Chiến thắng ấy không chỉ cứu Giao Châu khỏi một cuộc xâm lược mà còn tạo điều kiện để một nhà nước độc lập được xây dựng. Nếu những thế kỷ Bắc thuộc là một quãng thời gian dài đấu tranh để giữ gìn bản sắc và ý chí tự chủ, thì Bạch Đằng năm 938 chính là một trong những khoảnh khắc quyết định biến ý chí ấy thành một nền độc lập thực sự.

Và giữa dòng sông Bạch Đằng năm ấy, Ngô Quyền đã để lại một bài học quân sự vẫn còn nguyên giá trị: đôi khi, thứ quyết định thắng lợi không phải là đội quân đông nhất, vũ khí mạnh nhất hay chiến thuyền lớn nhất, mà là khả năng hiểu rõ chiến trường và biến chính chiến trường thành vũ khí của mình.