TRẦN CAO VÂN – NGƯỜI QUÂN SƯ CỦA VUA DUY TÂN, TRỌN ĐỜI VÌ ĐỘC LẬP DÂN TỘC

TRẦN CAO VÂN – NGƯỜI QUÂN SƯ CỦA VUA DUY TÂN, TRỌN ĐỜI VÌ ĐỘC LẬP DÂN TỘC

Năm sinh - mất: 1866 - 1916

Quê quán: Tư Phú, Điện Bàn, Quảng Nam

Danh hiệu: Nhà yêu nước, quân sư cuộc khởi nghĩa Duy Tân năm 1916

Trần Cao Vân là một trong những nhà yêu nước tiêu biểu của phong trào chống thực dân Pháp đầu thế kỷ XX. Từ một người dạy học, nghiên cứu Kinh Dịch đến người hoạt động trong các phong trào khởi nghĩa, ông cuối cùng trở thành một trong những nhân vật chủ chốt vận động vua Duy Tân tham gia cuộc khởi nghĩa năm 1916 và đã hy sinh tại pháp trường An Hòa khi kế hoạch chưa kịp thành công.

T

rần Cao Vân tên thật là Trần Công Thọ, sinh năm 1866 tại làng Tư Phú, huyện Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam. Khi đi học, ông lấy tên Trần Cao Đệ, về sau khi tham gia hoạt động cứu nước thì lấy tên Trần Cao Vân. Từ nhỏ, ông nổi tiếng thông minh và có tư chất học hành. Tuy không đỗ đạt trên con đường khoa cử, Trần Cao Vân lại dành phần lớn cuộc đời cho việc học hỏi, nghiên cứu và tìm kiếm con đường cứu nước trong hoàn cảnh đất nước đang nằm dưới ách thống trị của thực dân Pháp.

Năm 1887, sau khi phong trào Nghĩa hội Quảng Nam thất bại, hai lãnh tụ Nguyễn Duy Hiệu và Phan Bá Phiến lần lượt hy sinh, Trần Cao Vân tìm cách lánh mình và vào tu tại chùa Cổ Lâm ở huyện Đại Lộc. Những năm tháng này không khiến ông từ bỏ chí hướng cứu nước. Trái lại, trong quá trình đi nhiều nơi, giao du với những người cùng chí hướng, ông ngày càng quan tâm đến vận mệnh đất nước và tìm kiếm một con đường chống lại sự thống trị của thực dân Pháp.

Năm 1892, Trần Cao Vân vào Bình Định, mở trường dạy học, đồng thời làm nghề địa lý và bói quẻ. Với kiến thức uyên bác và khả năng diễn giải, ông nhanh chóng được nhiều người biết đến. Nhưng phía sau công việc dạy học và nghiên cứu, ông vẫn âm thầm kết giao với những người có chí hướng chống Pháp. Chính trong thời gian này, tư tưởng và hoạt động yêu nước của ông ngày càng rõ nét hơn.

Năm 1896, Trần Cao Vân tham gia với tư cách cố vấn cho cuộc khởi nghĩa của Võ Trứ ở Phú Yên. Cuộc khởi nghĩa nhanh chóng bị đàn áp và những người tham gia lần lượt bị bắt. Trần Cao Vân cũng bị bắt và bị giam tại nhà ngục Phú Yên trong khoảng 11 tháng. Sau đó, nhờ Võ Trứ nhận hết trách nhiệm về mình, Trần Cao Vân được trả tự do. Sự kiện này càng cho thấy ông đã sớm dấn thân vào con đường đấu tranh chống chính quyền thuộc địa và phong kiến đương thời.

Không chỉ hoạt động yêu nước, Trần Cao Vân còn dành nhiều tâm huyết cho việc nghiên cứu tư tưởng và triết học phương Đông. Ông nghiên cứu Kinh Dịch và xây dựng học thuyết mà ông gọi là “Trung thiên dịch”. Công trình này từng được ông dùng để truyền bá những tư tưởng về con người, xã hội và đất nước, đồng thời gửi gắm trong đó tinh thần yêu nước và khát vọng thay đổi vận mệnh dân tộc. Tuy nhiên, công trình Trung thiên dịch của ông sau này bị thất lạc và không còn nguyên vẹn đến ngày nay.

Khoảng năm 1900, Trần Cao Vân trở lại Bình Định, tiếp tục dạy học và truyền bá thuyết Trung thiên dịch. Hoạt động của ông khiến chính quyền thực dân chú ý. Ông bị bắt và bị kết tội tuyên truyền những điều bị chính quyền xem là “yêu thơ, yêu ngôn”, đồng thời bị quy kết là xúi giục nhân dân làm loạn. Ban đầu ông bị kết án tử hình, sau đó án được giảm xuống còn ba năm khổ sai. Những năm tháng bị đàn áp không làm ông từ bỏ con đường đã lựa chọn mà ngược lại càng đẩy ông sâu hơn vào hoạt động chống chính quyền thuộc địa.

Năm 1908, phong trào chống thuế, cự sưu bùng nổ mạnh ở Quảng Nam và nhiều tỉnh Trung Kỳ. Trần Cao Vân bị bắt và bị kết án khổ sai chung thân, rồi bị đày ra Côn Đảo. Những năm tháng tù đày là một thử thách lớn đối với một người đã nhiều lần bị bắt vì hoạt động yêu nước. Tuy nhiên, đến năm 1914, ông được ân xá và trở về đất liền. Sau khi được tự do, Trần Cao Vân tiếp tục tìm kiếm cơ hội tổ chức lực lượng chống Pháp.

Năm 1915, Trần Cao Vân tham gia Việt Nam Quang phục Hội. Từ đây, hoạt động của ông bước sang một giai đoạn mới. Cùng với Thái Phiên, ông trở thành một trong những nhân vật chủ chốt của kế hoạch phát động khởi nghĩa tại Trung Kỳ. Mục tiêu của những người tổ chức là tập hợp lực lượng, vận động binh lính và nhân dân đứng lên chống chính quyền thực dân, đồng thời tìm kiếm sự tham gia của vua Duy Tân, người khi ấy còn rất trẻ nhưng đã có tư tưởng chống Pháp.

Trần Cao Vân và Thái Phiên đã bí mật tìm cách liên lạc với vua Duy Tân. Trần Cao Vân viết thư nói về cảnh mất nước và khơi dậy trong nhà vua ý thức về trách nhiệm đối với dân tộc. Sau đó, hai ông bí mật hội kiến với vua. Cuộc gặp có ý nghĩa đặc biệt, bởi từ đây vua Duy Tân đồng ý tham gia kế hoạch khởi nghĩa. Trần Cao Vân được giao vai trò quân sư, còn Thái Phiên giữ vai trò quan trọng trong việc tổ chức lực lượng.

Kế hoạch được chuẩn bị trong bí mật và có phạm vi khá rộng. Những người tổ chức dự định lấy Huế làm nơi phát động đầu tiên, sau đó truyền tín hiệu để các tỉnh Trung Kỳ đồng loạt hưởng ứng. Lực lượng tham gia bao gồm những người yêu nước, các cơ sở của Việt Nam Quang phục Hội và một bộ phận binh lính người Việt trong quân đội thuộc địa. Trần Cao Vân cùng các đồng chí đã tính toán việc phối hợp giữa lực lượng ở Huế với các tỉnh Quảng Nam, Quảng Ngãi và những địa phương khác.

Một trong những hình ảnh nổi tiếng gắn với Trần Cao Vân trong giai đoạn này là cuộc gặp bí mật với vua Duy Tân bên dòng sông Hương. Nhà vua cải trang, còn những người tổ chức khởi nghĩa cũng phải giữ bí mật thân phận. Trần Cao Vân và Thái Phiên tìm cách tiếp xúc với nhà vua trong điều kiện hết sức nguy hiểm, bởi chỉ cần kế hoạch bị phát hiện, toàn bộ lực lượng có thể bị bắt. Cuộc gặp cuối cùng đã giúp những người khởi nghĩa có được sự đồng thuận của vị vua trẻ.

Đầu tháng 5 năm 1916, kế hoạch khởi nghĩa bước vào giai đoạn quyết định. Theo kế hoạch, Huế sẽ là nơi phát lệnh, sau đó tín hiệu được truyền đến các tỉnh khác. Tuy nhiên, trước giờ hành động, chính quyền thực dân đã phát hiện âm mưu. Từ Quảng Ngãi, thông tin về kế hoạch bị lộ và được báo về Huế. Chính quyền Pháp lập tức triển khai lực lượng đối phó, tước vũ khí của binh lính người Việt và kiểm soát các vị trí quan trọng. Những người tổ chức khởi nghĩa vẫn chưa biết rằng kế hoạch đã bị bại lộ.

Đêm khởi nghĩa cuối cùng vẫn diễn ra trong tình trạng hỗn loạn. Vua Duy Tân rời khỏi hoàng thành cùng những người tùy tùng và tìm đến địa điểm đã định để gặp lực lượng của Trần Cao Vân và Thái Phiên. Nhưng hệ thống liên lạc và tín hiệu không hoạt động như kế hoạch. Các lực lượng ở nhiều nơi không nhận được hiệu lệnh, trong khi quân Pháp đã chủ động phong tỏa các trại lính và kiểm soát tình hình. Cuộc khởi nghĩa vì thế không thể phát triển thành một cuộc nổi dậy đồng loạt như dự kiến.

Trần Cao Vân và Thái Phiên cùng vua Duy Tân tìm cách rút khỏi Huế nhưng cuối cùng bị phát hiện và bắt giữ. Nhà vua bị đưa về giam giữ, còn Trần Cao Vân, Thái Phiên cùng những người tham gia chủ chốt bị giải về nhà lao Thừa Phủ. Cuộc khởi nghĩa Duy Tân năm 1916 chính thức thất bại. Nhiều người tham gia bị bắt, bị xử tử hoặc bị đày đi các nhà tù và nơi lưu đày khác nhau.

Trước tòa án Nam triều, Trần Cao Vân và Thái Phiên không tìm cách trốn tránh trách nhiệm. Hai ông nhận mình là những người chủ chốt tổ chức cuộc khởi nghĩa. Trần Cao Vân nhận vai trò quân sư, còn Thái Phiên nhận vai trò phó quân sư. Trong những ngày cuối cùng, Trần Cao Vân còn nhận phần trách nhiệm về mình và tìm cách bảo vệ vua Duy Tân. Hành động ấy thể hiện rõ thái độ của một người đã xác định con đường mình lựa chọn và sẵn sàng chịu hậu quả để những người khác có cơ hội sống.

Ngày 17 tháng 5 năm 1916, Trần Cao Vân cùng Thái Phiên, Tôn Thất Đề và Nguyễn Quang Siêu bị đưa ra pháp trường An Hòa ở Huế và bị xử chém. Trần Cao Vân khi ấy đã bước sang tuổi 50. Cuộc đời ông kết thúc trong một thất bại quân sự, nhưng những năm tháng cuối cùng lại trở thành dấu mốc quan trọng trong lịch sử phong trào chống Pháp đầu thế kỷ XX.

Sau khi hy sinh, tên tuổi Trần Cao Vân tiếp tục được nhắc đến cùng cuộc khởi nghĩa Duy Tân và vua Duy Tân. Ông thuộc thế hệ những nhà yêu nước đã tìm cách kết hợp nhiều lực lượng khác nhau để chống lại chế độ thuộc địa, từ các văn thân, sĩ phu đến những người hoạt động trong Việt Nam Quang phục Hội và một bộ phận binh lính. Con đường ông lựa chọn cũng phản ánh những nỗ lực tìm kiếm một phương thức đấu tranh mới trong bối cảnh phong trào Cần Vương đã đi đến hồi kết.

Trần Cao Vân không để lại một sự nghiệp chính trị lâu dài hay một cuộc khởi nghĩa thành công. Điều ông để lại trước hết là một cuộc đời gắn liền với tinh thần yêu nước, từ những năm tháng dạy học và nghiên cứu đến những lần bị bắt, bị tù đày rồi tiếp tục trở lại con đường chống Pháp. Từ Võ Trứ ở Phú Yên đến cuộc khởi nghĩa Duy Tân ở Huế, ông luôn tìm cách biến chí hướng thành hành động.

Tên tuổi Trần Cao Vân vì thế gắn liền với hình ảnh một nhà yêu nước kiên định của Quảng Nam, một người từng nhiều lần chịu tù đày nhưng không từ bỏ mục tiêu chống thực dân Pháp. Đặc biệt, vai trò quân sư trong cuộc khởi nghĩa Duy Tân năm 1916 và sự hy sinh tại pháp trường An Hòa đã đưa ông trở thành một trong những nhân vật tiêu biểu của phong trào yêu nước Việt Nam đầu thế kỷ XX. Dù cuộc khởi nghĩa không thành công, cuộc đời ông vẫn được hậu thế ghi nhớ như một biểu tượng của sự dấn thân và hy sinh cho khát vọng độc lập của dân tộc.