TRẦN CHÁNH CHIẾU - NGƯỜI KHAI MỞ PHONG TRÀO MINH TÂN VÀ DÙNG BÁO CHÍ, KINH DOANH ĐỂ CỨU NƯỚC

TRẦN CHÁNH CHIẾU - NGƯỜI KHAI MỞ PHONG TRÀO MINH TÂN VÀ DÙNG BÁO CHÍ, KINH DOANH ĐỂ CỨU NƯỚC

Năm sinh - mất: 1868 - 1919

Quê quán: Làng Vân Tập, Rạch Giá, Nam Kỳ, nay thuộc thành phố Rạch Giá, tỉnh Kiên Giang

Danh hiệu: Nhà yêu nước, nhà báo, nhà văn và nhà doanh nghiệp tiên phong nổi tiếng ở Nam Kỳ vào đầu thế kỷ XX

Đầu thế kỷ XX, khi nhiều sĩ phu Việt Nam đang tìm kiếm một con đường mới để giành lại độc lập, Trần Chánh Chiếu đã lựa chọn một phương thức đặc biệt: dùng báo chí để khai dân trí, dùng kinh doanh để chấn hưng kinh tế và dùng chính những cơ sở ấy làm nơi kết nối, hỗ trợ phong trào yêu nước. Từ Rạch Giá đến Sài Gòn, Mỹ Tho rồi Hồng Kông và Nhật Bản, ông trở thành một trong những nhân vật tiêu biểu của phong trào Minh Tân và là một mắt xích quan trọng của phong trào Duy Tân, Đông Du tại Nam Kỳ.

T

rần Chánh Chiếu sinh năm 1868 tại làng Vân Tập, Rạch Giá, trong một gia đình giàu có. Cha ông là Trần Thọ Cửu, một hương chức trong làng. Từ nhỏ, Trần Chánh Chiếu được gia đình cho lên Sài Gòn học tại Collège d’Adran, một cơ sở đào tạo quan trọng ở Nam Kỳ thời bấy giờ. Nhờ tiếp xúc với nền giáo dục mới, ông không chỉ có điều kiện tiếp thu chữ Quốc ngữ và tiếng Pháp mà còn hiểu thêm về cách tổ chức hành chính, kinh tế và xã hội của chính quyền thuộc địa. Sau này, những kiến thức ấy trở thành công cụ để ông tham gia hoạt động báo chí, kinh doanh và vận động cải cách.

Sau một thời gian làm việc trong bộ máy thuộc địa và tích lũy được tài sản từ việc khai khẩn đất đai, Trần Chánh Chiếu trở thành một điền chủ có thế lực ở Nam Kỳ. Nhưng thay vì chỉ tiếp tục cuộc sống giàu có và ổn định, khoảng năm 1900 ông bán một phần gia sản, lên Sài Gòn để tham gia hoạt động báo chí và tìm kiếm những người cùng chí hướng. Đây là một bước chuyển quan trọng trong cuộc đời ông. Từ một người có điều kiện vật chất, ông bắt đầu biến tiền bạc, kiến thức và các mối quan hệ xã hội của mình thành phương tiện phục vụ cho công cuộc chấn hưng đất nước.

Đầu thế kỷ XX, Nam Kỳ xuất hiện một dòng tư tưởng mới được gọi là Minh Tân. Những người theo khuynh hướng này cho rằng muốn thay đổi vận mệnh đất nước không thể chỉ trông chờ vào một cuộc nổi dậy quân sự, mà phải bắt đầu từ việc nâng cao dân trí, phát triển kinh tế, mở mang công nghệ, tổ chức kinh doanh và xây dựng một xã hội có khả năng tự lực. Trần Chánh Chiếu trở thành một trong những người hoạt động nổi bật nhất của phong trào này. Ông đặc biệt chú trọng việc vận động người Việt tự tổ chức kinh doanh, cạnh tranh với thương nhân ngoại kiều và xây dựng nền kinh tế do người Việt làm chủ.

Từ năm 1906 đến 1907, Trần Chánh Chiếu tham gia hoạt động báo chí và lần lượt giữ vai trò chủ bút của Nông Cổ Mín Đàm rồi Lục Tỉnh Tân Văn. Tờ Lục Tỉnh Tân Văn ra số đầu ngày 14 tháng 11 năm 1907; các tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia xác nhận Trần Chánh Chiếu, dưới tên Trần Nhựt Thăng, là chủ bút. Khoảng 50 số đầu của tờ báo được xem là một trong những tiếng nói quan trọng của cuộc vận động Minh Tân, với những bài viết cổ vũ chấn hưng dân trí, dân khí, hợp quần kinh doanh và chống sự độc quyền kinh tế của tư bản Pháp cũng như sự cạnh tranh của thương nhân Hoa và Ấn.

Báo chí đối với Trần Chánh Chiếu không đơn thuần là nghề nghiệp. Ông sử dụng mặt báo để truyền bá tư tưởng duy tân, khuyến khích người Việt học nghề, làm ăn, tổ chức công ty và tự mình đứng lên phát triển kinh tế. Trong những bài viết của mình, ông đề cao thực nghiệp, cổ động người Việt bỏ tư tưởng chỉ coi trọng khoa cử mà phải biết học nghề, biết kinh doanh và biết hợp tác. Đó là một cách tiếp cận rất khác với quan niệm cứu nước bằng vũ lực đơn thuần. Theo cách nhìn của những người Minh Tân, muốn một dân tộc có đủ sức mạnh để tự quyết định vận mệnh của mình thì trước hết dân tộc ấy phải có tri thức, có kinh tế và có khả năng tự tổ chức.

Năm 1907, trong quá trình hoạt động, Trần Chánh Chiếu tìm cách liên hệ với Phan Bội Châu. Thượng tuần tháng 8 năm ấy, ông sang Hương Cảng với danh nghĩa thăm con và du lịch nhưng thực chất để gặp Phan Bội Châu. Sau cuộc gặp, ông tiếp tục tìm hiểu tình hình phong trào yêu nước ở nước ngoài và trở thành một trong những người tích cực hỗ trợ phong trào Đông Du tại Nam Kỳ. Một số tư liệu cho biết ông còn sang Nhật Bản để gặp Kỳ Ngoại hầu Cường Để. Sau khi trở về, ông viết những bài giới thiệu về chuyến đi và hoạt động của mình trên Lục Tỉnh Tân Văn.

Từ đây, hoạt động của Trần Chánh Chiếu bắt đầu kết nối chặt chẽ hơn giữa Minh Tân trong nước và phong trào Đông Du. Ông vận động thanh niên Nam Kỳ sang Nhật Bản học tập, đồng thời phổ biến những tài liệu, sách báo yêu nước. Trong giai đoạn 1906-1908, ông được ghi nhận là đã vận động khoảng 100 thanh niên tham gia phong trào Đông Du. Những con số trong các nguồn tư liệu có thể khác nhau tùy cách thống kê, nhưng các nguồn đều thống nhất rằng Trần Chánh Chiếu là một trong những người vận động mạnh mẽ nhất cho Đông Du tại Nam Kỳ.

Điều đặc biệt trong hoạt động của Trần Chánh Chiếu là ông không tách rời lý tưởng cứu nước với việc phát triển kinh tế. Ông cho rằng nếu chỉ kêu gọi lòng yêu nước mà không tạo dựng được tiềm lực kinh tế thì phong trào khó có thể tồn tại lâu dài. Vì vậy, ông bắt đầu xây dựng hàng loạt cơ sở kinh doanh với mục tiêu vừa phát triển kinh tế của người Việt, vừa tạo nguồn tài chính cho phong trào yêu nước.

Tại Sài Gòn, ông lập Nam Trung khách sạn. Tại Mỹ Tho, ông lập Minh Tân khách sạn. Những cơ sở này vừa là nơi kinh doanh, vừa là nơi gặp gỡ của những người có cùng chí hướng. Nam Trung khách sạn còn tổ chức các lớp dạy cách làm sổ sách buôn bán, nhận ký gửi nông sản và tạo môi trường để người Việt học hỏi kinh nghiệm kinh doanh. Qua đó, hoạt động của Trần Chánh Chiếu không chỉ dừng ở việc kêu gọi người dân “mua hàng Việt” mà còn hướng tới việc xây dựng năng lực kinh doanh thực tế cho người Việt.

Ngày 1 tháng 6 năm 1908, Nam Kỳ Minh Tân Công nghệ được thành lập tại Sài Gòn với 17 người góp vốn, Trần Chánh Chiếu giữ vai trò Tổng lý. Trụ sở công ty đặt tại Mỹ Tho. Điều lệ của công ty đề ra nhiều hoạt động như sản xuất chỉ, dệt, xà phòng, thuộc da và pha lê, đồng thời chú trọng dạy nghề cho trẻ em người Việt. Mục tiêu của công ty là phát triển tiểu thủ công nghiệp, đào tạo nhân lực và tạo khả năng cạnh tranh với các cơ sở kinh doanh của người Pháp và người Hoa.

Ngày 17 tháng 6 năm 1908, những người sáng lập tổ chức đại hội tại Minh Tân khách sạn ở Mỹ Tho và quyết định mua đất tại làng Điều Hòa để xây dựng cơ sở sản xuất. Công ty còn dự định đưa người ra Bắc học nghề làm hộp quẹt và thuê thợ có tay nghề. Những kế hoạch ấy cho thấy tư tưởng Minh Tân của Trần Chánh Chiếu không chỉ là khẩu hiệu “chấn hưng kinh tế”, mà đã được cụ thể hóa bằng việc lập công ty, huy động vốn, mua đất, xây dựng xưởng, đào tạo nghề và tìm kiếm kỹ thuật sản xuất.

Một sản phẩm nổi bật của phong trào kinh tế Minh Tân là xà phòng Con Vịt. Việc sản xuất những sản phẩm công nghiệp trong nước nhằm cạnh tranh với hàng ngoại nhập trở thành một biểu tượng cho tư tưởng “người Việt phải tự đứng lên làm kinh tế”. Các cơ sở Minh Tân đồng thời tạo ra nguồn vốn có thể hỗ trợ cho phong trào Đông Du. Theo một số tư liệu, số tiền thu được từ hoạt động kinh doanh được Trần Chánh Chiếu sử dụng để hỗ trợ những người tham gia phong trào yêu nước.

Nhưng càng hoạt động mạnh, Trần Chánh Chiếu càng lọt vào tầm theo dõi của chính quyền thực dân. Báo Lục Tỉnh Tân Văn ngày càng có nhiều bài cổ động chấn hưng dân trí, dân khí, phát triển kinh tế người Việt và phê phán những bất công của chế độ thuộc địa. Đối với chính quyền Pháp, việc một tờ báo có lượng độc giả lớn lại kết nối với những hoạt động kinh tế và một mạng lưới yêu nước ở trong và ngoài nước là vấn đề đáng lo ngại.

Năm 1908, tình hình càng trở nên căng thẳng khi phong trào chống thuế ở Trung Kỳ bùng nổ và vụ Hà Thành đầu độc xảy ra. Chính quyền thực dân bắt đầu mở rộng việc truy lùng những người có liên hệ với các phong trào yêu nước. Cuối tháng 10 năm 1908, Trần Chánh Chiếu bị bắt tại Sài Gòn và bị đưa về Mỹ Tho để khám xét Minh Tân khách sạn. Trong đợt bắt giữ này có khoảng 91 người bị bắt theo một số tư liệu. Các cơ sở kinh doanh liên quan đến ông cũng bị khám xét và sau đó nhiều cơ sở Minh Tân phải ngừng hoạt động.

Trần Chánh Chiếu bị giam hơn bảy tháng. Những cáo buộc của chính quyền thực dân tập trung vào mối liên hệ của ông với phong trào Duy Tân, Đông Du và các hoạt động được xem là chống chính quyền. Trong quá trình xét xử, việc buộc tội ông gặp khó khăn và ông được thả vào tháng 4 năm 1909, sau sự vận động của luật sư Phan Văn Trường ở Pháp. Sự kiện này đánh dấu bước ngoặt lớn đối với phong trào Minh Tân: sau khi người tổ chức chính bị bắt, nhiều cơ sở kinh tế lần lượt tan rã và phong trào không còn giữ được quy mô như trước.

Ra tù, Trần Chánh Chiếu không còn giữ được cơ nghiệp như trước. Ông trở về Rạch Giá và Mỹ Tho, bán phần lớn ruộng đất, phố xá để giải quyết các khoản nợ liên quan đến những cơ sở kinh doanh do ông đứng ra huy động vốn. Sau đó, ông lên Sài Gòn sinh sống. Nếu nhìn từ bên ngoài, đây là sự sụp đổ của một doanh nhân từng có tài sản lớn. Nhưng đối với Trần Chánh Chiếu, những gì đã mất không khiến ông từ bỏ con đường mình lựa chọn. Ông tiếp tục mở tiệm buôn, viết sách và bí mật tìm cách hỗ trợ những người hoạt động yêu nước.

Trong những năm cuối đời, ông tiếp tục viết và dịch sách. Một trong những tác phẩm được biết đến là Tiền căn hậu báo, phóng tác từ Le Comte de Monte-Cristo của Alexandre Dumas, xuất bản năm 1914 dưới bút hiệu Kỳ Lân Các. Ông cũng viết Văn ngôn tập giải và một số tác phẩm khác. Việc sáng tác, dịch thuật và giải thích những khái niệm mới cho người đọc là một phần khác trong hoạt động khai trí của ông. Trần Chánh Chiếu không chỉ muốn người Việt có tiền và có nghề mà còn muốn họ tiếp cận với tri thức và thế giới tư tưởng rộng lớn hơn.

Năm 1917, Trần Chánh Chiếu một lần nữa bị chính quyền thực dân bắt giam do bị nghi ngờ có liên hệ với cuộc khởi nghĩa Phan Xích Long năm 1916. Sau một thời gian, ông được thả vì không đủ bằng chứng để buộc tội. Sự kiện này cho thấy dù phong trào Minh Tân đã tan rã từ nhiều năm trước, ông vẫn nằm trong diện bị chính quyền thuộc địa theo dõi.

Trần Chánh Chiếu qua đời tại Sài Gòn năm 1919, hưởng khoảng 51 tuổi theo cách tính dựa trên năm sinh 1868. Thi hài ông được an táng tại đất thánh họ đạo Tân Định theo một số tư liệu. Một cuộc đời từng bắt đầu bằng sự giàu có đã kết thúc trong hoàn cảnh khiêm nhường, nhưng những hoạt động của ông đã để lại dấu ấn đặc biệt trong lịch sử báo chí và phong trào yêu nước Nam Kỳ đầu thế kỷ XX.

Điều làm nên nét riêng của Trần Chánh Chiếu là ông không chỉ lựa chọn một con đường duy nhất để cứu nước. Ông dùng báo chí để truyền bá tư tưởng, dùng giáo dục để nâng cao dân trí, dùng kinh doanh để xây dựng thực lực kinh tế và dùng chính tài sản của mình để hỗ trợ phong trào yêu nước. Từ Nông Cổ Mín Đàm đến Lục Tỉnh Tân Văn, từ Nam Trung khách sạn đến Minh Tân Công nghệ xã, những hoạt động ấy tạo thành một hệ thống gắn kết giữa tri thức, kinh tế và tinh thần dân tộc. Dù phong trào Minh Tân cuối cùng không đạt được mục tiêu lâu dài và nhiều cơ sở của ông tan rã sau cuộc đàn áp năm 1908, những thử nghiệm ấy vẫn cho thấy một thế hệ người Việt đầu thế kỷ XX đã bắt đầu nhận thức rằng độc lập dân tộc không chỉ cần lòng dũng cảm mà còn cần giáo dục, kinh tế, tổ chức và năng lực tự chủ. Đối với thế hệ hôm nay, câu chuyện Trần Chánh Chiếu để lại một bài học đáng suy ngẫm: yêu nước không chỉ thể hiện ở những thời khắc đối đầu mà còn có thể được thể hiện bằng việc học tập, làm việc, xây dựng năng lực kinh tế, phát triển tri thức và góp phần tạo ra một cộng đồng có khả năng tự chủ và vươn lên.