Trận chiến đấu bảo vệ thị xã Buôn Ma Thuột (12/1945)

Cách đây 79 năm, ngày 01/12/1945 (nhằm ngày 27/10 năm Ất Dậu), thực dân Pháp tiến quân đánh vào thị xã Buôn Ma Thuột, đánh dấu sự tái chiếm Đắk Lắk. Cuộc chiến đấu bất ngờ, không được chuẩn bị trước của quân và dân Đắk Lắk đã diễn ra trên khắp mọi ngả đường, tuyến phố. Bằng mọi phương tiện, vũ khí có trong tay, quân và dân ta đã ngoan cường chiến đấu chặn bước tiến của địch.

Chi đội Nam tiến là đơn vị giải phóng quân, được thành lập tại Thủ đô Hà Nội. Lực lượng chủ yếu là công nhân, thanh niên xung phong làm việc ở các nhà máy, công xưởng có nhiệm vụ vừa bảo vệ thành quả cách mạng Việt Nam sau ngày Quốc Khánh 02/9/1945, vừa có nhiệm vụ huấn luyện cấp tốc để bổ sung lực lượng cán bộ cho miền Nam. Nhận nhiệm vụ, Chi đội Nam tiến lên đường vào Nam, sau một thời gian hành quân vất vả, đến khoảng 10 giờ, ngày 01/12/1945, đoàn quân Nam tiến có mặt tại thị xã Buôn Ma Thuột và nghỉ chân tại đồn Bảo An binh (nay là Di tích lịch sử Địa điểm lưu niệm các chiến sĩ Nam tiến tại Buôn Ma Thuột, số 05 đường Lê Duẩn, thành phố Buôn Ma Thuột).

Với dã tâm xâm lược nước ta một lần nữa, chính phủ Pháp đã thành lập một đạo quân viễn chinh để tái chiếm Đông Dương và âm mưu thôn tính toàn miền Nam Việt Nam. Cuối tháng 11/1945, dưới sự hậu thuẫn của quân Anh, Pháp bắt quân Nhật dẫn đường từ miền Đông Nam Bộ theo đường 14 đánh lên Tây Nguyên, tấn công Đắk Lắk. Ngày 30/11/1945, quân Pháp bất ngờ dùng bộ binh và cơ giới tấn công tuyến phòng thủ của ta tại ngã ba Ba ranh giới. Do tương quan lực lượng chênh lệch lại chưa nắm rõ được tình hình, thực lực của kẻ thù, phòng tuyến của ta tạm thời bị phá vỡ, liên lạc với Ban Chỉ huy tỉnh bị cắt đứt. Quân địch cướp xe của ta, giương cờ đỏ sao vàng chạy về thị xã Buôn Ma Thuột.

Khoảng 15 giờ ngày 01/12/1945 (nhằm ngày 27/10 năm Ất Dậu), thực dân Pháp tấn công vào thị xã Buôn Ma Thuột, đồng chí Đỗ Tín, phân đội trưởng báo động cho các chiến sĩ nhanh chóng triển khai các phương án chống địch. Vừa bố trí xong lực lượng, thì quân Pháp bắn đạn, pháo cối tới tấp, dùng đại liên quét vào đội hình của ta gây nhiều thương vong. Lực lượng của ta lúc bấy giờ tuy ở thế yếu, lại bị động đối phó, mỗi chiến sĩ chỉ được trang bị một khẩu súng trường, vài chục viên đạn, nhưng tất cả rất kiên cường chống trả, lợi dụng các ụ mối, gốc cây, kiên quyết đánh địch, hết đạn thì dùng dao găm, lưỡi lê, báng súng đánh giáp lá cà, tay không vật nhau với địch. Có đồng chí bị trúng đạn, biết không thể qua khỏi, đồng chí đã lấy hết sức còn lại hô to: “Đả đảo thực dân Pháp xâm lược, hỡi anh em thà chết chứ nhất định không chịu đầu hàng giặc”. Tuy lực lượng mỏng, lại bị động đối phó nhưng các chiến sĩ vẫn chiến đấu rất kiên cường, dũng cảm chiến đấu cho đến hơi thở cuối cùng. Sau khi bao vây tấn công đoàn quân Nam tiến, thực dân Pháp tiếp tục tiến quân vào trung tâm thị xã Buôn Ma Thuột và các ngả đường, đi đến đâu chúng dùng súng nã đạn, pháo cối gây thương vong cho rất nhiều người dân, nhất là phụ nữ, người già và trẻ em của làng Lạc Giao.

Hơn 100 chiến sĩ Nam tiến và đồng bào làng Lạc Giao đã ngã xuống, đây là những tổn thất to lớn, đau thương đối với quân và dân ta trong cuộc kháng chiến. Sự hy sinh của các đồng chí không chỉ góp phần vào sự nghiệp giải phóng của dân tộc mà còn để lại những bài học xương máu về lòng yêu nước, tình đoàn kết, ý thức cảnh giác trước những âm mưu của các thế lực thù địch. Khâm phục trước tấm gương anh dũng, bảo vệ quê hương của các chiến sĩ Nam tiến và thương tiếc đồng bào làng Lạc Giao. Nhân dân làng Lạc Giao đã lấy ngày 27/10 âm lịch hằng năm làm Ngày tưởng niệm các chiến sĩ hy sinh và đồng bào tử nạn. Với ý nghĩa lịch sử to lớn và ghi nhận sự chiến đấu anh dũng của các chiến sĩ cách mạng trong sự kiện ngày 01/12/1945, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã xếp hạng Địa điểm lưu niệm các chiến sĩ Nam tiến tại Buôn Ma Thuột là Di tích lịch sử quốc gia, đây là một trong những địa chỉ đỏ giáo dục dục truyền thống cách mạng về tinh thần quật khởi, kiên cường, anh dũng trong cuộc chiến chống giặc ngoại xâm của ông cha ta cho các thế hệ trẻ hôm nay và mai sau.

Trong những năm kháng chiến chống thực dân Pháp, đế quốc Mỹ, quận lỵ Thuần Mẫn (nay là Ea H’Leo) là căn cứ cách mạng của tỉnh và khu V, có vị trí chiến lược hết sức quan trọng. Mỹ và ngụy quyền coi đây là địa bàn trọng yếu, nằm án ngữ ở ngã ba đường 14 và đường số 7, có giá trị như một chốt điểm, bảo đảm an toàn cho tuyến đường xuyên Tây Nguyên, vừa là căn cứ xuất phát hành quân, và là trung tâm hành chính, hang ổ của bọn ngụy quân, ngụy quyền trong quận. Chúng xác định Chi khu quân sự Thuần Mẫn bị tiêu diệt nghĩa là con đường 14 nối Buôn Ma Thuột với Pleiku bị chặt đứt vì thế, xung quanh căn cứ quân sự Cẩm Ga, bọn chúng đã bố trí một Đại đội ém quân trong rừng để tiếp viện khi bị ta tấn công. Lính Cẩm Ga của địch khi đó nổi tiếng là đánh giỏi, tàn ác và chuyên hãm hiếp phụ nữ, cướp bóc của nhân dân.

Để chuẩn bị cho trận đánh căn cứ Cẩm Ga thắng lợi, quân ta tổ chức đánh giải tỏa thành công Đại đội của địch ém quân trong rừng trước ngày 7-3-1975. Sau đó, chiều ngày 7-3, quân chủ lực của ta tập kết ém quân tại phía nam đồi đá Ea Khal cũ. Đến rạng sáng ngày 8-3-1975, khi có pháo, đại bác 107 ly yểm trợ, quân và dân huyện Ea H’leo đã phối hợp với quân chủ lực trung đoàn 48 thuộc Sư đoàn 320, đồng loạt đứng lên tấn công vào trung tâm sào huyệt quận lỵ Thuần Mẫn và căn cứ Cẩm Ga của địch chìm trong màn khói đạn.

Kết thúc trận chiến đấu ác liệt, ta đã tiêu diệt một Tiểu đoàn bảo an chi khu, hai trung đội cảnh sát, loại khỏi vòng chiến đấu 119 tên địch, bắt sống 120 tên, tịch thu 18 xe quân sự, thu 200 khẩu súng các loại và nhiều phương tiện chiến tranh khác của địch.

Trước sức mạnh tổng hợp tấn công của quân và dân ta, kết hợp làm công tác địch vận, trung đội nghĩa quân buôn Đung nổi dậy binh biến truy lùng bọn địch lẩn trốn, bắt sống ác ôn, hỗ trợ quần chúng phá ấp giành quyền làm chủ.
Hòa chung khí thế hào hùng, nhất tề đứng lên đánh giặc, khi ấy các tầng lớp nhân dân huyện Ea H’Leo đều tham gia kháng chiến. Trong đó, chị em phụ nữ làm công tác tiếp tế lương thực, đàn ông tập kích địch, kêu gọi ngụy quân giác ngộ cách mạng, dẫn đường cho bộ đội chủ lực đánh các điểm trọng yếu như: căn cứ quân sự, sân bay của địch, tịch thu hàng trăm chiến lợi phẩm từ tay địch.
Chỉ trong ngày 08/3, quần chúng đã phá tan 7 ấp chiến lược xung quanh quận lỵ Thuần Mẫn, gồm 27 buôn, với hơn 7.000 dân được hoàn toàn giải phóng. Cùng ngày, lực lượng vũ trang công tác tây Cheo Reo đã đột nhập vào buôn Chóa, buôn K’Mang diệt và làm tan rã 1 trung đội nghĩa quân của địch, tước súng phòng vệ dân sự, giải phóng khu dồn dân. Được bộ đội chủ lực tiếp sức, quần chúng tiếp tục đứng lên giải phóng các khu ấp còn lại dọc tuyến đường 7b (nay là tỉnh lộ 15) và các ấp còn lại tại các khu dồn dân thuộc Ea Sol, gồm 18 buôn, với hơn 6.000 dân.

Chiến thắng giải phóng căn cứ Cẩm Ga, quận lỵ Thuần Mẫn năm xưa đã trở thành trận thắng mở màn cho chiến thắng Buôn Ma Thuột, giải phóng Đắk Lắk.

Kỷ niệm 45 năm Giải phóng tỉnh Đắk Lắk, phát huy truyền thống yêu nước, tinh thần tự hào dân tộc, ý chí quyết chiến, quyết thắng. Đảng, chính quyền và toàn thể nhân dân huyện Ea H’Leo chung sức đồng lòng, gắn kết sức mạnh đoàn kết toàn dân tộc với sức mạnh thời đại, nỗ lực phấn đấu thực hiện thắng lợi công cuộc đổi mới, hội nhập và phát triển, xây dựng đất nước Việt Nam ngày càng đàng hoàng hơn, to đẹp hơn như Chủ tịch Hồ Chí Minh kính yêu hằng mong muốn.