trận chiến đấu Vườn Giã
Thời hoa lửa — hai tiếng ấy không chỉ là sự gợi nhớ về một giai đoạn lịch sử hào hùng của dân tộc, mà còn là hình ảnh thiêng liêng của máu và lửa, của những con người đã ngã xuống để giữ gìn bờ cõi. Trong vô vàn chiến công vang dội khắp mọi miền Tổ quốc, trận chiến đấu Vườn Giã tại Xã Yên Thọ nay thuộc Phường Mạo Khê Tỉnh Quảng Ninh là một trang sử chói lọi; nơi những thanh niên du kích kiên cường, với vũ khí thô sơ nhưng tinh thần thép, đã làm nản lòng một tiểu đoàn tinh nhuệ của quân Pháp, góp phần quan trọng vào phong trào kháng chiến ở Vùng mỏ.
Nơi đây đã xảy ra trận đánh khốc liệt được chứng nhân lịch sử Ông Nguyễn Văn Nghến kể lại đầy xúc động. Ngày đầu tháng 4 năm 1947 ông và những người đồng đội của mình tổng có 12 người bằng những dụng cụ thô sơ đã viết lên những trang sử hào hùng - Nơi ghi dấu chiến công đầu Trận đánh vườn giã. Lúc này thời cuộc đầy rối ren quân Pháp Mở rộng chiến lược bình định ở miền Bắc ,chúng muốn nhanh chóng chiếm đóng những vị trí cứ điểm quan trọng để bóp nghẹt lực lượng kháng chiến của quân và dân ta. Con đường 18 huyết mạch nối các vùng mỏ, núi rừng bị chúng biến thành đường tiến quân. Địch muốn dùng sức mạnh hỏa lực tối tân xe cơ giới và quân số áp đảo để dập tắt tinh thần chiến đấu của nhân dân ta.
Tại xã Yên Thọ nơi đông ông Nguyễn Văn Nghến cùng đồng đội chỉ vỏn vẹn đúng 12 người học chỉ là một tiểu đội du kích nhỏ phải đứng trước thử thách sống còn khi tuổi đời còn rất trẻ ,chưa được thực chiến nhiều đa phần lấy ruộng đồng làm trường luyện và dùng tinh thần thép bảo vệ quê hương làm chỉ nam. Họ không có những khẩu đại liên ,súng cối mà chỉ có những khẩu súng trường cũ kỹ và một niềm tin sắt đá về một ngày độc lập. Ông Nghến chia sẻ: “Tôi sợ chứ nhưng nghĩ đến cha mẹ già chúng tôi lại có thêm động lực và tôi có niềm tin hơn khi nghĩ đến ngày mai giải phóng . Đó là động lực giúp anh em tôi cầm súng chiến đấu dù có hi sinh.”
Vào khoảng 8 giờ sáng ngày 4 tháng 4 khi tiếng tiếng chim buổi sáng cất lên ,quân Pháp ập vào địa phạn xã Yên Thọ. Chúng triển khai thành 3 mũi tấn công như những “gọng kìm thép”: một mũi vào rừng Sở Tuynh ,một mũi tiếp theo đường 200 xuống bến Đụn ,và một mũi chiếm lấy đồi cao Đống nghè - vị trí chiến lược có tầm nhìn rộng bao quát toàn khu vực.
Trước áp lực của đội quân hùng hậu ấy , những con tim nồng nhiệt một lòng yêu nước ấy vẫn có trong mình sự bình tĩnh ung dung kiên nhẫn và đợi chờ để bám sát từng bước chân của kẻ định. Những chiến sĩ quả cảm ấy đã dựa vào sự thông minh của mình để tận dụng địa hình rừng chặt, vườn giang để mai phục - nơi ấy về sau được gọi là Vườn Giã. Khi những tiếng súng vang lên từ Vườn Chùa Kỉnh, đó là lúc cuộc chiến thật sự bắt đầu. Cú bắn đầu tiên từ tay du kích như một tiếng chuông báo tử cho sự tự do của kẻ thù .Đội quân Pháp toàn những người được được huấn luyện một cách bài bản nhưng không ngờ lại phải đón nhận sự thách thức từ những chiến sĩ nhỏ bé của quân ta .
Những người du kích chiến đấu không chỉ bằng vũ khí – họ chiến đấu bằng cả trái tim, bằng tinh thần rằng đất này là của chúng ta, máu này đổ vì quê hương. Một trong những câu chuyện gây xúc động mạnh là hình ảnh ông Nguyễn Văn Huy, khi bắn hết đạn, đã dùng báng súng đập thẳng vào đầu kẻ địch như một lời thách thức cuồng nộ với quân xâm lược, “không còn gì để mất ngoài tự do, không có gì phải sợ ngoài cái chết”.Cũng trong trận chiến ấy, ông Nguyễn Văn Bỉnh, trước lúc hy sinh, còn cố gắng dùng dõng cày vùi lên khẩu súng mô-đen – vô tình khiến vật đó trở thành một di vật chiến tranh, minh chứng cho ý chí không khuất phục.
Trận chiến ở Vườn Giã kéo dài trong không khí khói lửa đan xen với tiếng la hét và tiếng súng đạn. Kẻ thù có hỏa lực mạnh hơn, có nhiều phương tiện chiến đấu hiện đại, nhưng không có thứ vũ khí mạnh nhất mà những du kích ta sở hữu: niềm tin. Và đó chính là thứ vũ khí khiến quân Pháp bị thiệt hại, với 2 tên chết và 3 tên bị thương, buộc chúng không thể chiếm làng, không thể thực hiện ý đồ chiến lược ban đầu, và phải rút lui về Quảng Yên.Trong trận chiến ấy, 6 chiến sĩ đã anh dũng hy sinh: Nguyễn Văn Rằm, Nguyễn Văn Đích, Nguyễn Văn Huy, Nguyễn Văn Bỉnh, Nguyễn Văn Đễ và Nguyễn Văn Chiến – những cái tên giờ đã trở thành bất tử trong lòng nhân dân Yên Thọ và khắp Vùng mỏ.
Không chỉ là một trận đánh nhỏ, Vườn Giã thực chất đã phong tỏa một bước tiến lớn của quân xâm lược, phá sản âm mưu chiếm đóng tuyến đường chiến lược và làm bàn đạp tấn công vào khu mỏ Mạo Khê cùng huyện Đông Triều. Đó là một chiến thắng mang tính quyết định về mặt tinh thần đối với phong trào kháng chiến tại địa phương. Chỉ 16 ngày sau trận chiến ấy, chi bộ Đảng xã Yên Thọ được thành lập. Số lượng đảng viên tăng lên, phong trào du kích được củng cố, và những trung đội du kích mới được thành lập – nam nữ đều có mặt trong hàng ngũ chiến đấu, mỗi người đóng góp sức lực và tinh thần theo cách riêng của mình.
Ngày nay, Đài ghi công trận chiến đấu Vườn Giã nằm trang trọng trong khu di tích lịch sử xã Yên Thọ. Những hiện vật, những câu chuyện và những cái tên của các chiến sĩ vẫn được giữ gìn, để mỗi thế hệ mai sau khi học tập, khi đến thăm, đều nhớ rằng tự do và hòa bình không bao giờ đến bằng sự dễ dàng.Tinh thần chiến đấu của những con người ấy là một minh chứng sống động rằng trong thời đại chiến tranh, không phải vũ khí hiện đại quyết định chiến thắng, mà chính là ý chí quật cường của con người, là tình yêu quê hương da diết, là sự hy sinh vì lợi ích tập thể vượt lên mọi giới hạn của bản thân.
Trận chiến đấu Vườn Giã không chỉ là một trận đánh nhỏ trong hàng ngàn trận chiến của kháng chiến chống Pháp, mà còn là một biểu tượng bất khuất của lòng yêu nước và tinh thần tập thể. Những câu chuyện thời hoa lửa như vậy,dù chỉ là một góc nhỏ của lịch sử luôn nhắc nhở chúng ta rằng tự do hôm nay được đổi bằng mồ hôi và máu xương của biết bao thế hệ.
