Trần Cừ lấy thân mình lấp lỗ châu mai

Trận Đông Khê diễn ra từ ngày 16 đến ngày 18/9/1950, là trận then chốt mở màn Chiến dịch Biên giới Thu – Đông 1950. Đông Khê khi ấy là một cụm cứ điểm quan trọng của quân Pháp trên Đường số 4, nằm giữa Thất Khê và Cao Bằng. Việc đánh chiếm Đông Khê nhằm phá vỡ một mắt xích quan trọng trong hệ thống phòng ngự của đối phương, đồng thời tạo điều kiện để quân ta triển khai thế trận đánh viện trên tuyến đường chiến lược này. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia đánh giá trận Đông Khê là một trận đánh có ý nghĩa vượt ra ngoài quy mô chiến thuật, góp phần tạo bước ngoặt cho cả chiến dịch.

Trong trận đánh, Đại đội 336 thuộc Trung đoàn 209 là một trong những đơn vị chủ công tiến công vào cụm cứ điểm. Đại đội do Trần Cừ chỉ huy, từng bước đánh chiếm các vị trí vòng ngoài rồi phát triển vào khu trung tâm. Tuy nhiên, quân Pháp dựa vào hệ thống công sự và hỏa điểm để chống trả quyết liệt, khiến bộ đội ta gặp nhiều khó khăn và thương vong. Trần Cừ trực tiếp đến các vị trí chiến đấu, động viên chiến sĩ, giữ vững đội hình và phối hợp với các đơn vị bạn để tiếp tục tiến công.

Sau những giờ chiến đấu đầu tiên, mục tiêu trung tâm vẫn chưa được giải quyết. Rạng sáng 17/9, Trần Cừ tổ chức cho đơn vị rút kinh nghiệm, củng cố quyết tâm rồi tiếp tục tiến công. Đại đội 336 đánh vào khu vực hầm chỉ huy của đối phương, nơi quân Pháp rút xuống các hầm ngầm cố thủ và sử dụng nhiều loại hỏa lực để ngăn chặn bộ đội ta. Trong quá trình chỉ huy xung phong, Trần Cừ bị đạn địch bắn bị thương ở chân, nhưng vẫn tiếp tục chiến đấu.

Lỗ châu mai là một bộ phận của công sự phòng ngự, được thiết kế để hỏa lực từ bên trong có thể bắn ra ngoài qua một khe nhỏ. Trong chiến đấu công kiên, những hỏa điểm như vậy có thể gây trở ngại rất lớn cho bộ đội tiến công, đặc biệt khi mũi xung phong đã áp sát công sự. Muốn đánh chiếm hầm cố thủ, bộ đội phải tìm cách vô hiệu hóa hỏa điểm trước khi có thể tiếp cận và phá hủy toàn bộ công sự. Chính trong tình thế đó, hành động của Trần Cừ đã diễn ra.

Theo tư liệu của Báo Quân đội nhân dân, khi quyết tâm phải hoàn thành nhiệm vụ trước khi trời sáng, Trần Cừ chỉ huy bộ đội tập trung hỏa lực đánh vào hầm ngầm và tìm cách bịt lỗ châu mai. Trong khoảnh khắc quyết định, ông hô vang: “Hồ Chủ tịch muôn năm, Đảng Cộng sản Đông Dương muôn năm”, rồi ném quả thủ pháo cuối cùng vào lỗ châu mai và dùng cả thân mình bịt kín hỏa điểm của đối phương. Hỏa lực từ lỗ châu mai bị chặn lại, tạo khoảng thời gian để các chiến sĩ Đại đội 336 lập tức xông lên.

Nhờ thời cơ ấy, bộ đội ta đánh sập hầm ngầm và tiêu diệt lực lượng địch còn cố thủ bên trong. Trận đánh Đông Khê tiếp tục phát triển theo hướng có lợi cho quân ta và đến ngày 18/9, cụm cứ điểm quan trọng này hoàn toàn bị đánh chiếm. Theo tư liệu quân sự, quân ta diệt hơn 300 quân địch, bắt sống một số sĩ quan, thu vũ khí và bắn rơi một máy bay. Chiến thắng Đông Khê mở ra điều kiện để quân ta triển khai các trận đánh viện binh trên Đường số 4 trong những ngày tiếp theo.

Sự hy sinh của Trần Cừ nằm trong một trận đánh có sự tham gia của nhiều đơn vị và nhiều cán bộ, chiến sĩ. Ở những hướng khác của Đông Khê cũng xuất hiện những tấm gương chiến đấu đặc biệt dũng cảm. Lý Viết Mưu chiến đấu đến khi hy sinh sau khi phá hủy một hầm địch; La Văn Cầu bị thương nặng ở cánh tay phải nhưng vẫn tiếp tục mang bộc phá đánh vào lô cốt. Trần Cừ, La Văn Cầu và Lý Viết Mưu đều được ghi nhận là những tấm gương tiêu biểu của trận Đông Khê.

Điểm đáng chú ý là ba hành động trên diễn ra trong những hoàn cảnh chiến đấu khác nhau và ở những hướng tiến công khác nhau. Vì vậy, khi nhắc đến Trần Cừ cần phân biệt rõ với La Văn Cầu, người đã bị thương nặng ở cánh tay trong cùng trận đánh và tiếp tục chiến đấu bằng tay còn lại. Tư liệu Quân đội nhân dân xác định Trần Cừ là người dùng thân mình bịt hỏa điểm ở hướng nam, còn La Văn Cầu là chiến sĩ bộc phá ở hướng bắc. Hai câu chuyện thường được nhắc cùng nhau bởi đều diễn ra trong trận Đông Khê, nhưng đó là hai sự kiện khác nhau.

Trận Đông Khê không chỉ ghi dấu những hành động cá nhân mà còn cho thấy bước trưởng thành của Quân đội nhân dân Việt Nam trong tác chiến công kiên. Đây là trận đánh được tổ chức với quy mô lớn hơn nhiều trận trước đó, có sự phối hợp giữa các trung đoàn và các lực lượng hỏa lực. Sau khi Đông Khê thất thủ, quân Pháp phải tổ chức lực lượng ứng cứu từ Cao Bằng và Thất Khê; quân ta từ đó triển khai thế trận đánh viện, góp phần làm nên thắng lợi của toàn Chiến dịch Biên giới.

Tháng 5/1952, tại Đại hội Anh hùng, chiến sĩ thi đua toàn quốc, Trần Cừ được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Cùng đợt, Lý Viết Mưu và La Văn Cầu cũng được tặng hoặc truy tặng danh hiệu Anh hùng vì những chiến công trong trận Đông Khê. Báo Quân đội nhân dân từng gọi đây là một trận đánh có “ba danh hiệu Anh hùng”, cho thấy mức độ đặc biệt của những tấm gương chiến đấu xuất hiện trong trận mở màn Chiến dịch Biên giới.

Ngày nay, Đông Khê thuộc tỉnh Cao Bằng và khu vực trận địa năm xưa vẫn còn được bảo tồn trong hệ thống di tích gắn với Chiến dịch Biên giới năm 1950. Những công sự, địa điểm chiến đấu và các tư liệu được lưu giữ giúp thế hệ sau có điều kiện hình dung về một trận đánh diễn ra cách đây hơn bảy thập niên. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia cũng nhấn mạnh giá trị của việc nghiên cứu và bảo tồn các dấu tích của Đông Khê, bởi đây không chỉ là nơi ghi nhớ chiến thắng mà còn là nguồn tư liệu trực tiếp để tìm hiểu lịch sử quân sự Việt Nam.

Câu chuyện Trần Cừ vì thế không nên chỉ được kể như một khoảnh khắc bi tráng trên chiến trường. Đằng sau hành động dùng thân mình bịt lỗ châu mai là cả một quá trình chiến đấu, chỉ huy, chịu đựng thương tích và tổ chức đơn vị trong một trận công kiên đặc biệt ác liệt. Giá trị của câu chuyện nằm ở việc nó được đặt đúng trong hoàn cảnh lịch sử của trận Đông Khê và được đối chiếu với những tư liệu còn lại, thay vì thêm thắt những chi tiết không có căn cứ.

Hơn bảy mươi năm đã trôi qua, nhưng tên tuổi Trần Cừ vẫn được nhắc đến khi tìm hiểu về Chiến dịch Biên giới năm 1950. Từ một lỗ châu mai ở Đông Khê, lịch sử ghi lại hình ảnh một người chỉ huy chấp nhận hy sinh để mở đường cho đồng đội tiến lên. Giữ lại câu chuyện ấy cũng là giữ lại ký ức về những người đã chiến đấu và hy sinh trong một giai đoạn quan trọng của cuộc kháng chiến, để thế hệ sau có thể hiểu lịch sử bằng tư liệu, bằng sự trân trọng và bằng ý thức gìn giữ ký ức của dân tộc.

Nguồn tham khảo: Báo Quân đội nhân dân; Bảo tàng Lịch sử Quốc gia; các tư liệu về Trận Đông Khê và Chiến dịch Biên giới Thu – Đông 1950.