TRẦN ĐẠI NGHĨA
Thiếu tướng Trần Đại Nghĩa tên thật là Phạm Quang Lễ, sinh năm 1913 tại Vĩnh Long trong một gia đình nhà giáo nghèo. Mồ côi cha từ năm 6 tuổi, tuổi thơ của ông là những năm tháng tự lập, vượt qua nỗi nhớ mẹ, nhớ chị để dốc lòng đèn sách. Với trí thông minh thiên bẩm, ông liên tục nhận học bổng tại các ngôi trường danh tiếng như Trung học Mỹ Tho và Petrus Ký. Năm 1933, dù đang làm việc tại tòa sứ Pháp, trong lòng người thanh niên trẻ vẫn luôn rực cháy hoài bão được sang phương Tây tầm sư học đạo, tìm cách phụng sự quê hương.
Trong những năm tháng du học tại Pháp, Phạm Quang Lễ đã thực hiện một kế hoạch học tập phi thường. Để có thể tiếp cận bí mật kỹ thuật chế tạo vũ khí mà không bị nghi ngờ, ông đã miệt mài tích lũy hàng loạt bằng cấp cao cấp: từ kỹ sư Cầu đường, Điện, Hàng không đến cử nhân khoa học tại Đại học Sorbonne. Ông lặng lẽ nghiên cứu, sưu tầm và lưu trữ một khối lượng khổng lồ tài liệu về vũ khí, toán học và hóa học, chuẩn bị sẵn sàng cho ngày trở về phục vụ dân tộc.
Năm 1946, cuộc gặp gỡ với Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Paris đã trở thành bước ngoặt vĩ đại nhất cuộc đời ông. Rời bỏ cuộc sống vinh hoa tại Pháp, ông theo Bác Hồ về nước trên một con tàu chiến. Ngày 5/12/1946, Bác Hồ trực tiếp đặt tên cho ông là Trần Đại Nghĩa và giao trọng trách Cục trưởng Cục Quân giới. Cái tên ấy không chỉ là một danh xưng, mà còn là sự gửi gắm niềm tin vào một trí thức trẻ dám gác lại lợi ích riêng để dấn thân vì nghĩa lớn của quốc gia.
Giữa lúc quân đội ta còn thiếu thốn vũ khí trầm trọng, Trần Đại Nghĩa cùng cộng sự đã tạo nên những kỳ tích khoa học. Tháng 11/1946, ông nghiên cứu chế tạo thành công súng và đạn chống tăng Bazooka cỡ 60mm, tương đương vũ khí hiện đại của Mỹ lúc bấy giờ. Chiến công đầu tiên tại chùa Trầm (Hà Nội) khi Bazooka bắn cháy 2 xe tăng Pháp đã mở ra kỷ nguyên mới cho pháo binh Việt Nam. Tiếp đó là súng không giật (SKZ) — loại vũ khí công đồn có thể tháo rời nhưng sức công phá đủ sức xuyên thủng bê tông dày hơn 60cm, trở thành nỗi kinh hoàng của quân địch trong các chiến dịch lớn.
Sau ngày hòa bình, Giáo sư Trần Đại Nghĩa tiếp tục cống hiến ở nhiều cương vị dân sự quan trọng: Hiệu trưởng đầu tiên của Đại học Bách khoa Hà Nội, Viện trưởng Viện Khoa học Việt Nam và Chủ tịch đầu tiên của Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam. Năm 1996, ông vinh dự nhận Giải thưởng Hồ Chí Minh đợt 1 cho những đóng góp vĩ đại trong chế tạo vũ khí.
Khi được hỏi về sự lựa chọn trở về nước, ông điềm đạm chia sẻ: “Bạn bè tôi ở Pháp sung sướng hơn tôi nhiều, nhưng về khía cạnh phụng sự Tổ quốc, họ chẳng có gì cả”. Ngày 30/4/1975, ông ghi vào sổ tay lời tâm niệm cuối cùng: nhiệm vụ giải phóng đất nước đã hoàn thành, sứ mệnh khoa học của ông đã trọn vẹn. Ông qua đời năm 1997, để lại di sản về một huyền thoại quân giới, một tấm gương sáng ngời về trí tuệ và lòng yêu nước cho muôn đời sau.
