TRẦN ĐẠI NGHĨA – KHI MỘT TRÍ THỨC CHỌN TRỞ VỀ

Năm 1946.

Ở châu Âu, Phạm Quang Lễ đang có một cuộc sống mà nhiều người trẻ có thể mơ ước.

Ông đã học tập, nghiên cứu và làm việc trong môi trường khoa học tiên tiến. Một tương lai ổn định dường như đã ở trước mắt.

Nhưng rồi ông gặp Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Và một câu hỏi được đặt ra:

“Chú về nước có gì băn khoăn không?”

Phạm Quang Lễ trả lời rằng ông không có gì băn khoăn, bởi ông mong muốn được trở về để góp phần vào sự nghiệp kháng chiến, kiến quốc.

Bác lại hỏi:

“Ở trong nước sống rất gian khổ, liệu chú có chịu nổi không?”

Câu trả lời của người kỹ sư trẻ rất ngắn:

“Gian khổ mấy cháu cũng chịu đựng được!”

Và ông đã trở về.

Không phải trở về với một vị trí thuận lợi.

Mà trở về với một đất nước đang đứng trước cuộc chiến tranh khốc liệt, nơi máy móc thiếu thốn, vật liệu khan hiếm và nền công nghiệp gần như chưa có gì đáng kể.

Ngày 5 tháng 12 năm 1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh giao Phạm Quang Lễ làm Cục trưởng Cục Quân giới.

Cũng trong ngày ấy, Bác đặt cho ông một cái tên mới:

Trần Đại Nghĩa.

Cái tên ấy không phải một sự lựa chọn ngẫu nhiên.

Theo những tư liệu được lưu giữ, Bác giải thích rằng “Đại Nghĩa” là để nhắc đến nghĩa lớn với nhân dân, với đất nước; đồng thời họ Trần gợi nhớ đến danh tướng Trần Hưng Đạo.

Từ đó, Phạm Quang Lễ trở thành Trần Đại Nghĩa.

Và người kỹ sư ấy bước vào một cuộc đời hoàn toàn khác.

Giữa chiến khu Việt Bắc, ông cùng các cộng sự bắt tay vào nghiên cứu, chế tạo những trang bị cần thiết cho cuộc kháng chiến trong điều kiện vô cùng thiếu thốn. Những thành công ban đầu đã cho thấy một điều tưởng như khó tin:

Một đất nước vừa giành được độc lập, với nền công nghiệp còn non trẻ, vẫn có thể tự mình làm chủ một phần những công nghệ quân sự hiện đại của thời đó.

Nhưng điều đáng nhớ nhất về Trần Đại Nghĩa có lẽ không chỉ nằm ở những công trình khoa học.

Mà nằm ở sự lựa chọn trước khi ông trở thành một nhà khoa học lớn của đất nước.

Ông từng có thể ở lại châu Âu.

Có thể tiếp tục con đường khoa học trong một môi trường thuận lợi hơn.

Nhưng ông đã chọn trở về.

Bởi với ông, tri thức không chỉ để tạo dựng một cuộc sống tốt đẹp cho riêng mình.

Tri thức còn phải trở về với quê hương khi quê hương cần nó.

Sau này, Trần Đại Nghĩa trở thành Thiếu tướng, Giáo sư, Viện sĩ, Anh hùng Lao động; đảm nhiệm nhiều trọng trách trong lĩnh vực khoa học, kỹ thuật và giáo dục. Ông cũng là Hiệu trưởng đầu tiên của Trường Đại học Bách khoa Hà Nội và có nhiều đóng góp cho nền khoa học Việt Nam.

Nhưng nếu phải tìm một khoảnh khắc để nhớ về ông, có lẽ không nhất thiết phải là những danh hiệu ấy.

Có thể chỉ cần nhớ đến một người trí thức trẻ đứng trước lựa chọn của cuộc đời mình.

Một bên là tương lai đang rộng mở nơi đất khách.

Một bên là quê hương còn nghèo khó, gian khổ và đang cần những người có tri thức.

Ông đã chọn quê hương.

Và cái tên Trần Đại Nghĩa từ ngày ấy không chỉ trở thành tên của một con người.

Nó trở thành lời nhắc về một thế hệ trí thức Việt Nam đã đem trí tuệ, lòng yêu nước và cả cuộc đời mình trở về phục vụ Tổ quốc.

Có những người dùng cả đời để tìm kiếm thành công.

Có những người tìm thấy ý nghĩa của cuộc đời mình trong việc đem điều mình giỏi nhất trao cho đất nước.

Trần Đại Nghĩa là một trong những con người như thế.