Trần Đại Nghĩa làm vũ khí trong gian khổ
Câu chuyện: Trần Đại Nghĩa làm vũ khí trong gian khổ – lời kể của Đại tướng Võ Nguyên Giáp
Giáo sư, Thiếu tướng Trần Đại Nghĩa là một trong những nhà khoa học quân sự tiêu biểu của Việt Nam, người đặt nền móng cho ngành công nghiệp quốc phòng trong những năm kháng chiến chống thực dân Pháp. Trong hồi ức của mình, Đại tướng Võ Nguyên Giáp đã kể lại nhiều câu chuyện về ông, trong đó có một câu chuyện đặc biệt phản ánh rõ tinh thần cống hiến thầm lặng và trí tuệ gắn liền với thực tiễn chiến tranh của Trần Đại Nghĩa.
Theo lời Đại tướng Võ Nguyên Giáp, sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, lực lượng vũ trang cách mạng gần như tay trắng về trang bị. Quân đội thiếu súng, thiếu đạn, trong khi phải đối đầu với quân đội Pháp được trang bị hiện đại. Trong hoàn cảnh ấy, Trần Đại Nghĩa — khi đó vừa từ nước ngoài trở về — được giao nhiệm vụ nghiên cứu, chế tạo vũ khí phục vụ kháng chiến.
Đại tướng kể rằng, khi gặp Trần Đại Nghĩa lần đầu, ông rất ấn tượng bởi vẻ ngoài giản dị và thái độ khiêm tốn. Dù từng được đào tạo bài bản ở nước ngoài, Trần Đại Nghĩa không hề khoe khoang kiến thức. Ông chỉ nói một câu ngắn gọn:
“Có gì dùng được cho kháng chiến thì tôi làm.”
Trong điều kiện rừng núi thiếu thốn đủ bề, Trần Đại Nghĩa cùng cộng sự phải tận dụng mọi vật liệu sẵn có: sắt vụn, ống nước, thuốc nổ thu gom được. Đại tướng Võ Nguyên Giáp kể rằng có những đêm, ánh đèn dầu le lói trong lán nhỏ, Trần Đại Nghĩa vẫn cặm cụi tính toán, thử nghiệm từng chi tiết.
Có lần, khi một loại vũ khí mới thử nghiệm thất bại, gây nổ sớm, nhiều người lo lắng và đề nghị dừng lại vì quá nguy hiểm. Nhưng Trần Đại Nghĩa không nản. Ông xin thử lại, tự mình đứng gần khu vực thử nghiệm để quan sát cho rõ nguyên nhân. Đại tướng nhớ rất rõ và đã nhắc ông phải giữ an toàn, nhưng Trần Đại Nghĩa chỉ cười và nói:
“Nếu mình không dám đứng gần, thì sao biết sai ở đâu?”
Theo lời Đại tướng, điều khiến ông khâm phục nhất là Trần Đại Nghĩa không bao giờ coi thành công của mình là chiến công cá nhân. Khi một loại vũ khí phát huy hiệu quả trên chiến trường, Trần Đại Nghĩa chỉ nói rằng đó là nhờ tập thể và nhờ bộ đội sử dụng sáng tạo. Ông luôn yêu cầu điều chỉnh thiết kế sao cho bộ đội dễ dùng nhất, kể cả khi phải làm lại từ đầu.
Trong một lần báo cáo kết quả nghiên cứu, Trần Đại Nghĩa trình bày rất kỹ những hạn chế của vũ khí mình làm ra, thay vì chỉ nói ưu điểm. Đại tướng Võ Nguyên Giáp kể rằng ông rất quý điều này, vì trong chiến tranh, sự trung thực có thể quyết định sinh mạng của chiến sĩ.
Có giai đoạn kháng chiến vô cùng gian khổ, lương thực thiếu, bệnh tật nhiều. Trần Đại Nghĩa vẫn giữ nếp sống giản dị, ăn uống như mọi người, không đòi hỏi bất cứ ưu tiên nào. Đại tướng từng đề nghị cải thiện điều kiện sinh hoạt cho ông vì công việc quá quan trọng, nhưng Trần Đại Nghĩa từ chối, nói rằng:
“Bộ đội chịu được thì tôi cũng chịu được.”
Theo lời Đại tướng Võ Nguyên Giáp, Trần Đại Nghĩa luôn tâm niệm rằng khoa học chỉ có ý nghĩa khi gắn với đời sống và chiến đấu của nhân dân. Ông không làm nghiên cứu để ghi tên mình, mà để giải quyết những vấn đề rất cụ thể của chiến trường. Chính vì vậy, nhiều sáng kiến của ông tuy thô sơ về hình thức, nhưng lại cực kỳ hiệu quả trong thực tế.
Nhiều năm sau, khi nhìn lại chặng đường kháng chiến, Đại tướng Võ Nguyên Giáp khẳng định rằng đóng góp của Trần Đại Nghĩa không chỉ nằm ở những loại vũ khí cụ thể, mà còn ở việc truyền cảm hứng cho một thế hệ cán bộ khoa học quân sự: dám nghĩ, dám làm, gắn trí tuệ với thực tiễn dân tộc.
Câu chuyện về Trần Đại Nghĩa làm vũ khí trong gian khổ, qua một nhân chứng duy nhất là Đại tướng Võ Nguyên Giáp, đã cho thấy hình ảnh một trí thức lớn nhưng sống rất khiêm nhường, coi trọng trách nhiệm hơn danh tiếng. Trong hoàn cảnh đất nước nghèo nàn, lạc hậu, chính những con người như Trần Đại Nghĩa đã chứng minh rằng trí tuệ Việt Nam hoàn toàn có thể vươn lên, nếu được đặt đúng chỗ — vì độc lập, vì nhân dân.
