TRẦN ĐẠI NGHĨA – MANG TRI THỨC VỀ VỚI TỔ QUỐC

TRẦN ĐẠI NGHĨA – MANG TRI THỨC VỀ VỚI TỔ QUỐC

Năm 1946, đất nước Việt Nam vừa giành được độc lập nhưng đang đứng trước muôn vàn khó khăn. Chính quyền cách mạng còn non trẻ, thực dân Pháp tìm cách quay trở lại xâm lược. Trong khi đó, đất nước rất thiếu thốn về vũ khí, máy móc và đội ngũ khoa học – kỹ thuật.

Ở nước Pháp lúc ấy có một người Việt Nam trẻ tuổi tên là Phạm Quang Lễ. Ông đã có nhiều năm học tập và làm việc tại Pháp, có kiến thức sâu rộng về kỹ thuật, đặc biệt là lĩnh vực vũ khí. Sau nhiều năm xa quê hương, ông đã có một cuộc sống tương đối ổn định nơi đất khách. Ông từng làm việc cho các công ty kỹ thuật của Pháp với mức lương rất cao. Theo tư liệu của Bộ Quốc phòng, sau 11 năm du học, ông có bốn bằng đại học và từng nhận mức lương tương đương 22 lạng vàng mỗi tháng.

Nếu tiếp tục ở lại Pháp, ông hoàn toàn có thể có một cuộc sống đầy đủ, một sự nghiệp khoa học thuận lợi và một tương lai ổn định. Nhưng trong lòng người trí thức trẻ ấy luôn có một nỗi trăn trở: Đất nước đang cần mình.

Cuộc gặp gỡ với Bác Hồ

Mùa hè năm 1946, khi Chủ tịch Hồ Chí Minh sang Pháp để đàm phán với Chính phủ Pháp, Phạm Quang Lễ có dịp gặp Bác. Ấn tượng đầu tiên của ông về Bác là một con người giản dị nhưng có ánh mắt sáng, vầng trán rộng và phong thái rất nhanh nhẹn, hoạt bát. Cuộc gặp ấy đã mở ra một bước ngoặt lớn trong cuộc đời Phạm Quang Lễ.

Bác Hồ nhìn thấy ở người trí thức trẻ ấy không chỉ là kiến thức khoa học mà còn là lòng yêu nước và mong muốn được đóng góp cho quê hương. Bác hiểu rằng một đất nước vừa giành được độc lập đang rất cần những người có tri thức, có năng lực và có lòng yêu nước. Phạm Quang Lễ cũng hiểu rằng những kiến thức mình đã học được ở nước ngoài sẽ chỉ thật sự có ý nghĩa nếu có thể đem về phục vụ Tổ quốc.

Quyết định trở về

Đứng trước lựa chọn ấy, Phạm Quang Lễ phải suy nghĩ rất nhiều. Ở lại Pháp, ông có thể tiếp tục làm việc trong những điều kiện tốt, có thu nhập cao và cuộc sống ổn định.

Trở về Việt Nam, ông biết chắc mình sẽ phải đối mặt với vô vàn khó khăn. Đất nước vừa trải qua chiến tranh.  Cơ sở vật chất thiếu thốn, phòng thí nghiệm gần như không có. máy móc, nguyên vật liệu đều rất khan hiếm. Thậm chí cuộc chiến tranh mới có thể xảy ra bất cứ lúc nào

Nhưng ông đã lựa chọn trở về.

Mùa thu năm 1946, Phạm Quang Lễ cùng Bác Hồ và một số đồng chí khác trở về Việt Nam trên chiến hạm Đuymông Đuyếcvin của Hải quân Pháp. Chuyến hành trình từ Pháp về nước kéo dài khoảng 40 ngày. Trong suốt hành trình ấy, những người đi cùng Bác thường xuyên được nghe Người nói chuyện về tình hình thế giới, tình hình cách mạng Việt Nam và những nhiệm vụ trước mắt của đất nước. Đó không chỉ là một chuyến trở về quê hương. Đối với Phạm Quang Lễ, đó còn là chuyến trở về với một nhiệm vụ lớn lao.

Hành trang đặc biệt

Điều đặc biệt là khi trở về, ông không mang theo những vật dụng xa hoa hay những thứ phục vụ cho cuộc sống riêng. Hành trang quý giá nhất của ông là tri thức. Ông mang theo hơn một tấn tài liệu về vũ khí mà mình đã sưu tập trong hơn chục năm học tập và làm việc tại Pháp. Những tài liệu ấy sau này trở thành nguồn tư liệu quý giá phục vụ công tác nghiên cứu và chế tạo vũ khí trong nước. Có thể nói, ông đã mang những gì tinh túy nhất mà mình tích lũy được nơi đất khách về trao lại cho Tổ quốc.

Bác Hồ giao nhiệm vụ

Ngày 27 tháng 10 năm 1946, chỉ vài ngày sau khi về nước, Phạm Quang Lễ được Bác giao nhiệm vụ lên Thái Nguyên nghiên cứu chế tạo súng chống tăng dựa trên mẫu Bazooka của Mỹ. Đất nước lúc ấy đang đứng trước nguy cơ chiến tranh. Quân đội ta thiếu vũ khí hiện đại. Nhiệm vụ Bác giao cho ông vô cùng khó khăn nhưng ông không lùi bước. Ông cùng các cộng sự bắt tay ngay vào công việc nghiên cứu.

Không có phòng thí nghiệm hiện đại, không có đầy đủ máy móc. Không có nguyên vật liệu như ở các nước phương Tây. Những gì có trong tay phần lớn là những thứ rất đơn sơ, thậm chí phải tận dụng vật liệu từ bom đạn của đối phương. Nhưng chính trong hoàn cảnh thiếu thốn ấy, trí tuệ của người làm khoa học càng được phát huy.

Cái tên “Trần Đại Nghĩa”

Ngày 5 tháng 12 năm 1946, Phạm Quang Lễ đến Bắc Bộ Phủ gặp Bác Hồ. Bác trực tiếp giao cho ông nhiệm vụ làm Cục trưởng Cục Quân giới, lo việc nghiên cứu và chế tạo vũ khí phục vụ bộ đội.

Bác nói với ông: “Kháng chiến sắp đến nơi rồi, hôm nay tôi gọi chú lại để trao cho chú nhiệm vụ làm Cục trưởng quân giới. Chú lo vũ khí cho bộ đội diệt giặc”.

Sau đó, Bác đặt cho ông một cái tên mới: “Việc của chú là việc đại nghĩa, vì thế từ nay Bác đặt tên cho chú là Trần Đại Nghĩa.” Cái tên ấy vừa là bí danh để bảo vệ ông và gia đình, vừa mang một ý nghĩa sâu sắc. “Đại Nghĩa” là nghĩa lớn – nghĩa với nhân dân, với đất nước.

Từ đó, cái tên Trần Đại Nghĩa gắn liền với cuộc đời của một nhà khoa học đã dành trọn tài năng cho Tổ quốc.

Người trí thức giữa cuộc kháng chiến

Trần Đại Nghĩa cùng các cộng sự bắt tay vào nghiên cứu với tinh thần khẩn trương.

Có những ngày ông làm việc quên ăn, quên ngủ, có những đêm chỉ mong trời nhanh sáng để tiếp tục nghiên cứu và thử nghiệm. Lần thử nghiệm đầu tiên của súng Bazooka chưa đạt kết quả như mong muốn, đạn nổ nhưng chưa xuyên được mục tiêu. Nhưng thất bại không khiến ông bỏ cuộc, ông cùng đồng đội tiếp tục nghiên cứu, tính toán lại từ đầu, tìm cách giải quyết vấn đề thuốc phóng, thuốc nổ và cấu tạo đạn.

Cuối cùng, những nỗ lực ấy đã đem lại kết quả. Xưởng Giang Tiên sản xuất thành công súng Bazooka 60 mm và 50 quả đạn thử nghiệm. Đó là một thành quả quan trọng đối với ngành quân giới non trẻ của Việt Nam.

Từ bỏ cuộc sống riêng để trở về với đất nước

Nhìn lại hành trình của Trần Đại Nghĩa, điều khiến người ta cảm phục không chỉ là những công trình khoa học hay những loại vũ khí ông đã nghiên cứu.

Điều đáng quý hơn là sự lựa chọn của một người trí thức. Ông từng có một cuộc sống tốt đẹp ở Pháp. Ông có kiến thức, có nghề nghiệp và có điều kiện để xây dựng một tương lai riêng.mNhưng khi Tổ quốc cần, ông đã trở về. Ông không trở về với hành trang của một người đi tìm cuộc sống tốt hơn cho bản thân. Ông trở về với một khối lượng tri thức lớn lao và khát vọng được cống hiến.

Từ một kỹ sư Phạm Quang Lễ ở nước Pháp, ông trở thành Trần Đại Nghĩa – người cán bộ quân giới, nhà khoa học lớn của Việt Nam.

Câu chuyện về Trần Đại Nghĩa cho chúng ta thấy giá trị lớn lao của lòng yêu nước gắn với tri thức và trách nhiệm. Yêu nước không chỉ thể hiện bằng những lời nói lớn lao. Yêu nước còn là biết đem khả năng của mình phục vụ cộng đồng, phục vụ nhân dân và đóng góp cho đất nước.

Trần Đại Nghĩa đã lựa chọn con đường khó khăn hơn, nhưng cũng là con đường có ý nghĩa lớn lao hơn đối với dân tộc. Ông đã biến những kiến thức học được nơi đất khách thành sức mạnh phục vụ cuộc kháng chiến. Câu chuyện về người trí thức ấy vẫn còn nguyên giá trị đối với thế hệ hôm nay: Học tập để có tri thức, rèn luyện để có năng lực và biết đem tài năng của mình làm những việc có ích cho quê hương, đất nước. Đó chính là ý nghĩa đẹp nhất của hai chữ “Đại Nghĩa” mà Bác Hồ đã đặt cho ông.