Trần Đại Nghĩa - Người Anh hùng Lao động kiệt xuất

Trần Đại Nghĩa - Người Anh hùng Lao động kiệt xuất

Trong những năm tháng kháng chiến trường kỳ chống thực dân Pháp, trên mặt trận sản xuất vũ khí đầy cam go và thiếu thốn, Giáo sư, Viện sĩ Trần Đại Nghĩa đã trở thành một biểu tượng bất tử. Bằng trí tuệ và lòng yêu nước sâu sắc, ông là người đã đặt nền móng vững chắc để xây dựng ngành khoa học kỹ thuật quân sự và công nghiệp quốc phòng Việt Nam. Với những cống hiến vĩ đại ấy, ông đã vinh dự được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lao động tại Đại hội Anh hùng, chiến sĩ thi đua toàn quốc đầu tiên vào năm 1952.

Anh hùng Trần Đại Nghĩa tên thật là Phạm Quang Lễ, sinh ngày 13 tháng 9 năm 1913 trong một gia đình nhà giáo nghèo tại xã Chánh Hiệp, huyện Tam Bình, tỉnh Vĩnh Long. Mồ côi cha từ lúc 6 tuổi, ông được mẹ và chị gái tảo tần nuôi ăn học. Năm 1933, vượt qua nghịch cảnh nghèo khó, ông xuất sắc thi đỗ đầu cả hai bằng Tú tài Việt và Tú tài Tây. Do không có tiền đi Hà Nội học tiếp, ông đi làm giúp mẹ tại Tòa sứ Mỹ Tho suốt 2 năm trước khi nhận được học bổng du học Pháp vào năm 1935. Tại đây, ông liên tiếp tốt nghiệp kỹ sư và cử nhân toán học tại nhiều trường danh giá như Bách khoa Paris, Đại học Mỏ, Đại học Điện, Sorbonne, và Cầu đường Paris. Trong những năm tiếp theo, ông miệt mài làm việc tại Pháp và sang Đức (năm 1942) nghiên cứu trong các xưởng chế tạo máy bay và viện nghiên cứu vũ khí để tích lũy tri thức.

Khát vọng phụng sự Tổ quốc bùng cháy khi vào tháng 5 năm 1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh sang Pháp thương thuyết. Người kỹ sư tài năng ấy đã quyết định theo Bác về nước, dấn thân vào vùng núi Việt Bắc để chế tạo vũ khí cho quân đội. Ngày 5 tháng 12 năm 1946, ông được Chủ tịch Hồ Chí Minh đặt tên mới là Trần Đại Nghĩa và trực tiếp giao đảm nhiệm vai trò Cục trưởng Cục Quân giới. Trong hoàn cảnh quân đội ta rất thiếu thốn vũ khí, phải dùng bom ba càng đánh cảm tử, bằng những kiến thức du học 11 năm, ông cùng các cộng sự đã bắt tay vào nghiên cứu và chế tạo thành công súng, đạn chống tăng Bazooka cỡ 60mm (tháng 11/1946). Ngày 5 tháng 3 năm 1947, vũ khí này đã lập chiến công bắn cháy 2 xe tăng Pháp tại chùa Trầm (Hà Nội). Sau đó, ông tiếp tục chế tạo súng không giật (SKZ) 60mm có khả năng xuyên thủng bê tông dày trên 60cm, phá tan các boong ke kiên cố của Pháp trong chiến dịch Lê Hồng Phong năm 1949, trở thành nỗi kinh hoàng của quân đội đối phương.

Với những sáng chế mang tính bước ngoặt cho chiến trường, ông đã được Đảng và Nhà nước trao tặng nhiều danh hiệu cao quý. Năm 1948, ông được phong quân hàm Thiếu tướng trong đợt phong hàm đầu tiên. Đến năm 1952, ông trang trọng được trao tặng Huân chương Hồ Chí Minh và danh hiệu Anh hùng Lao động. Khi hòa bình lập lại ở miền Bắc, người anh hùng quân giới ấy tiếp tục cống hiến trên lĩnh vực dân sự, gánh vác nhiều trọng trách như Thứ trưởng Bộ Công thương, Thứ trưởng Bộ Công nghiệp nặng, Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học và Kỹ thuật Nhà nước, Viện trưởng Viện Khoa học Việt Nam và là vị Hiệu trưởng đầu tiên của trường Đại học Bách khoa Hà Nội (năm 1956).

Năm 1997, Anh hùng Trần Đại Nghĩa tạ thế tại Thành phố Hồ Chí Minh, hưởng thọ 83 tuổi, khép lại một đời người trọn vẹn dâng hiến cho sự nghiệp đấu tranh giải phóng đất nước. Sinh thời, khi được hỏi vì sao rời bỏ cuộc sống đầy đủ tại Pháp để về nước chịu gian khổ, ông chia sẻ: "Bạn bè của tôi ở lại bên Pháp, họ đều sung sướng, đầy đủ hơn tôi rất nhiều. Nhưng về khía cạnh phụng sự Tổ quốc, họ chẳng có gì cả." Tên tuổi của Giáo sư, Viện sĩ Trần Đại Nghĩa giờ đây đã được đặt cho nhiều tuyến đường phố, trường học, tàu biển khảo sát và đặc biệt là Giải thưởng khoa học Trần Đại Nghĩa cấp quốc gia. Cuộc đời ông mãi mãi là niềm tự hào của quê hương Vĩnh Long, là tấm gương sáng ngời về tinh thần cống hiến, tình yêu Tổ quốc và khát vọng sáng tạo khoa học cho các thế hệ người Việt Nam.