Trần Đại Nghĩa – Người đặt nền móng cho ngành công nghiệp quốc phòng Việt Nam
Giáo sư, Viện sĩ Trần Đại Nghĩa là nhà khoa học quân sự kiệt xuất, được mệnh danh là "Cha đẻ của ngành công nghiệp quốc phòng Việt Nam". Ông từ bỏ sự nghiệp rộng mở ở châu Âu để trở về Tổ quốc theo lời kêu gọi của Chủ tịch Hồ Chí Minh, trực tiếp nghiên cứu và chế tạo nhiều loại vũ khí quan trọng phục vụ kháng chiến. Ông cũng là người trí thức đầu tiên được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lao động ở nước ta.
Trần Đại Nghĩa, tên khai sinh Phạm Quang Lễ, sinh ngày 13 tháng 9 năm 1913 trong một gia đình nhà giáo nghèo ở huyện Tam Bình, tỉnh Vĩnh Long. Mồ côi cha từ nhỏ, ông được mẹ và chị gái tần tảo nuôi ăn học. Chính tuổi thơ nhiều gian khó đã hun đúc trong ông ý chí vươn lên bằng tri thức.
Năm 1935, nhờ học bổng, ông sang Pháp học tập. Với năng lực xuất sắc, ông theo học nhiều ngành kỹ thuật như cơ khí, hàng không, điện và toán học, đồng thời nghiên cứu sâu về công nghệ chế tạo vũ khí. Ông từng làm việc tại các cơ sở nghiên cứu và nhà máy ở Pháp và Đức, có điều kiện tiếp cận nền khoa học – kỹ thuật tiên tiến của châu Âu.
Năm 1946, tại Paris, ông gặp Hồ Chí Minh. Theo lời mời của Chủ tịch Hồ Chí Minh, ông quyết định từ bỏ cuộc sống đầy đủ ở nước ngoài để trở về phục vụ Tổ quốc. Cũng trong thời gian này, Chủ tịch Hồ Chí Minh đặt cho ông cái tên mới "Trần Đại Nghĩa", gửi gắm kỳ vọng về một con người sống và cống hiến vì đại nghĩa dân tộc.
Trở về nước trong bối cảnh cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp vừa bùng nổ, Trần Đại Nghĩa được giao phụ trách Cục Quân giới. Trong điều kiện vô cùng thiếu thốn về máy móc, vật liệu và nhân lực, ông cùng đồng nghiệp đã nghiên cứu, chế tạo thành công nhiều loại vũ khí như súng bazooka, súng không giật (SKZ), bom phóng, lựu đạn và nhiều loại đạn dược khác. Những sản phẩm này góp phần nâng cao đáng kể sức mạnh chiến đấu của quân đội Việt Nam trên nhiều chiến trường.
Năm 1948, khi mới 35 tuổi, ông được phong quân hàm Thiếu tướng, trở thành một trong những vị tướng đầu tiên của Quân đội nhân dân Việt Nam. Đến năm 1952, ông được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lao động, ghi nhận những đóng góp đặc biệt xuất sắc trong lĩnh vực khoa học – kỹ thuật phục vụ kháng chiến.
Sau hòa bình lập lại, Trần Đại Nghĩa tiếp tục giữ nhiều trọng trách như Hiệu trưởng đầu tiên của Trường Đại học Bách khoa Hà Nội, Viện trưởng đầu tiên của Viện Khoa học Việt Nam, Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học và Kỹ thuật Nhà nước. Ông dành trọn tâm huyết cho việc xây dựng nền khoa học – công nghệ của đất nước và đào tạo nhiều thế hệ cán bộ khoa học kỹ thuật.
Năm 1966, ông được bầu làm Viện sĩ Viện Hàn lâm Khoa học Liên Xô, trở thành một trong số rất ít nhà khoa học Việt Nam đạt được vinh dự này. Năm 1996, ông được trao Giải thưởng Hồ Chí Minh về cụm công trình nghiên cứu chế tạo vũ khí phục vụ kháng chiến.
Giáo sư Trần Đại Nghĩa qua đời ngày 9 tháng 8 năm 1997, hưởng thọ 83 tuổi. Tên tuổi của ông được đặt cho nhiều trường học, đường phố, giải thưởng và công trình trên cả nước như một sự tri ân đối với nhà khoa học đã dành trọn cuộc đời cho Tổ quốc.
