TRẦN ĐẠI NGHĨA – NGƯỜI ĐEM TRÍ TUỆ THẮP LỬA CHIẾN CÔNG
Từ nước Pháp xa xôi trở về theo tiếng gọi của Tổ quốc
Tên khai sinh của ông là Phạm Quang Lễ, sinh năm 1913 tại Vĩnh Long – vùng đất hiền hòa miền Tây Nam Bộ. Thuở nhỏ, cậu học trò Lễ đã sớm bộc lộ tư chất thông minh, ham học. Sau nhiều năm đèn sách, ông giành học bổng sang Pháp du học, tốt nghiệp xuất sắc ngành cơ khí – hàng không tại Trường Bách khoa Paris danh tiếng, rồi làm kỹ sư cho các hãng công nghiệp lớn ở châu Âu.
Giữa lúc con đường khoa học đang rộng mở, ông gặp Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Paris. Câu nói giản dị của Bác đã làm thay đổi cả cuộc đời ông:
“Nước nhà đang cần những người như chú.”
Tháng 10 năm 1946, ông lặng lẽ rời Paris, mang theo khát vọng cháy bỏng – về với Tổ quốc, về với cuộc kháng chiến vừa bùng nổ. Khi đặt chân đến chiến khu Việt Bắc, ông chính thức nhận bí danh Trần Đại Nghĩa – cái tên do chính Bác Hồ đặt, với ý nghĩa “người mang đại nghĩa của dân tộc”.
Người mở đường cho ngành quân giới Việt Nam
Trong hoàn cảnh đất nước mới giành độc lập, vũ khí hầu như không có, súng đạn chỉ là thứ xa xỉ, nhiệm vụ “chế tạo vũ khí” gần như là điều không tưởng. Nhưng với niềm tin “người Việt Nam có thể làm được tất cả”, Cục trưởng Trần Đại Nghĩa đã bắt tay vào việc dựng nên nền móng đầu tiên của ngành quân giới.
Chỉ với những dụng cụ thô sơ trong rừng, giữa thiếu thốn trăm bề, ông cùng anh em công nhân ngày đêm miệt mài nghiên cứu, thử nghiệm, chế tạo. Sau ba tuần lao động không nghỉ, họ đã cho ra đời hai khẩu súng Bazooka và sáu quả đạn đầu tiên của Việt Nam – loại vũ khí chống tăng hiện đại của Mỹ.
Tháng 2 năm 1947, súng Bazooka “made in Việt Nam” được hoàn thiện. Và ngay trong trận chiến ở Sơn Lộ (Hà Đông) ngày 3/3/1947, nó đã bắn cháy hai xe tăng Pháp – một kỳ tích chưa từng có, mở đầu cho lịch sử huy hoàng của ngành công nghiệp quốc phòng Việt Nam.
Từ đó, dưới sự dẫn dắt của ông, hàng loạt vũ khí khác ra đời: súng không giật (SKZ), đạn chống tăng AT, súng cối, bom phóng… Tất cả đều được làm thủ công trong điều kiện khắc nghiệt, nhưng hiệu quả chiến đấu khiến quân thù phải khiếp sợ.
Anh hùng lao động trí óc – người thắp lửa sáng tạo giữa chiến khu
Không chỉ là nhà kỹ thuật, ông còn là người thầy – người truyền lửa cho thế hệ cán bộ, kỹ sư, công nhân đầu tiên của ngành quân giới. Ông mở các lớp huấn luyện pháo binh, hướng dẫn tận tay cách chế tạo, lắp ráp, thử nghiệm. Mỗi phát minh của ông đều thấm đẫm tinh thần “tự lực – tự cường” của dân tộc trong buổi đầu kháng chiến.
Công lao của ông được Bác Hồ và Chính phủ ghi nhận. Năm 1952, tại Đại hội Chiến sĩ thi đua toàn quốc lần thứ nhất ở Việt Bắc, Trần Đại Nghĩa được tuyên dương Anh hùng Lao động, sánh ngang với những chiến sĩ chiến đấu ngoài mặt trận – một biểu tượng cho sức mạnh của “lao động trí óc” trong chiến tranh nhân dân.
Đó cũng là lần đầu tiên trong lịch sử Việt Nam, trí thức khoa học được phong danh hiệu “Anh hùng”, minh chứng cho quan điểm của Đảng và Bác Hồ: “Người cầm bút, cầm dao cũng như người cầm súng, đều chiến đấu vì Tổ quốc.”
Nhà khoa học – vị tướng
Năm 1948, ông được phong hàm Thiếu tướng, trở thành một trong 11 vị tướng đầu tiên của Quân đội nhân dân Việt Nam. Năm 1949, ông vinh dự đứng vào hàng ngũ của Đảng Cộng sản Việt Nam.
Sau kháng chiến chống Pháp, ông tiếp tục đảm nhiệm nhiều trọng trách: Thứ trưởng Bộ Công nghiệp nặng, Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học Nhà nước, Đại biểu Quốc hội, Viện sĩ Viện Hàn lâm Khoa học Liên Xô. Dù ở cương vị nào, ông vẫn giữ phong cách giản dị, tận tụy, và luôn coi khoa học là con đường phục vụ nhân dân.
Người anh hùng của thời bình
Giáo sư – Viện sĩ Trần Đại Nghĩa không chỉ để lại di sản là những công trình khoa học hay vũ khí, mà còn là tinh thần dấn thân vì Tổ quốc của một trí thức lớn. Ông từng nói:
“Hạnh phúc lớn nhất của tôi là được góp một phần nhỏ bé vào công cuộc bảo vệ đất nước.”
Tên tuổi ông được đặt cho nhiều con đường, trường học, viện nghiên cứu. Mỗi khi nhắc đến “Trần Đại Nghĩa”, người ta không chỉ nhớ đến một nhà khoa học, mà còn nhớ đến một con người đã dùng trí tuệ thay cho gươm giáo, góp phần làm nên chiến thắng của dân tộc trong những năm tháng “thời hoa lửa”.
Di sản của một con người vĩ đại
Từ bùn đất Việt Bắc, những khẩu Bazooka thủ công năm nào đã mở ra cả một ngành công nghiệp quốc phòng. Từ phòng thí nghiệm dã chiến, những lớp học kỹ thuật đầu tiên đã đào tạo nên bao thế hệ kỹ sư, chuyên gia phục vụ đất nước hôm nay.
Và giữa dòng lịch sử Việt Nam hiện đại, hình ảnh Giáo sư – Viện sĩ – Anh hùng Lao động Trần Đại Nghĩa mãi là biểu tượng của người “chiến sĩ trên mặt trận khoa học – kỹ thuật”, người đã lấy trí tuệ làm vũ khí, lấy Tổ quốc làm lý tưởng sống.
