TRẦN ĐẠI NGHĨA – NGƯỜI ĐƯA TRI THỨC KHOA HỌC VÀO GIỮA CHIẾN TRƯỜNG

Cậu bé Phạm Quang Lễ và giấc mơ học tập

Phạm Quang Lễ sinh ngày 13/9/1913 tại một gia đình nhà giáo nghèo ở vùng Tam Bình, Vĩnh Long.

Cha mất khi ông còn nhỏ. Trong hoàn cảnh thiếu thốn, mẹ và chị gái phải vất vả nuôi ông ăn học.

Nhưng chính trong hoàn cảnh ấy, Phạm Quang Lễ thể hiện năng lực học tập nổi bật. Ông lần lượt học tập tại Sài Gòn rồi sang Pháp, tiếp tục nghiên cứu về kỹ thuật.

Sau này, ông học tại những trường kỹ thuật hàng đầu của Pháp và tiếp tục nghiên cứu các tài liệu về cơ khí, thuốc phóng, đạn dược và kỹ thuật quân sự.

Một quyết định làm thay đổi cuộc đời

Ở Pháp, Phạm Quang Lễ có điều kiện làm việc và nghiên cứu tốt.

Nhưng năm 1946, khi Chủ tịch Hồ Chí Minh sang Pháp, ông có cơ hội gặp Người.

Sau cuộc gặp ấy, Phạm Quang Lễ quyết định từ bỏ cuộc sống và công việc đang ổn định ở Pháp để trở về Việt Nam.

Theo Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, ông đã dành nhiều năm nghiên cứu tài liệu về vũ khí và khi trở về nước năm 1946, ông được giao nhiệm vụ xây dựng ngành quân giới. Chủ tịch Hồ Chí Minh đặt cho ông tên mới là Trần Đại Nghĩa.

Đó là một lựa chọn không dễ dàng.

Bởi lúc ấy, Việt Nam đang bước vào cuộc kháng chiến với điều kiện vật chất hết sức thiếu thốn.

Vũ khí hiện đại gần như không có.

Nhưng người kỹ sư trở về từ châu Âu mang theo một thứ đặc biệt:

tri thức.

⚙️ Từ phòng nghiên cứu đến chiến trường

Tháng 12/1946, Trần Đại Nghĩa được giao làm Cục trưởng Cục Quân giới.

Nhiệm vụ đặt ra rất lớn: làm thế nào để một đất nước đang kháng chiến có thể tự chế tạo vũ khí từ những nguyên liệu và máy móc hạn chế?

Ông cùng các cộng sự bắt đầu tổ chức nghiên cứu trong điều kiện vô cùng thiếu thốn.

Không có những phòng thí nghiệm hiện đại.

Không có hệ thống máy móc hoàn chỉnh.

Những cán bộ kỹ thuật phải vừa nghiên cứu, vừa thử nghiệm, vừa khắc phục những vấn đề phát sinh trong quá trình sản xuất.

Bảo tàng Lịch sử Quốc gia đánh giá đây là một trong những đóng góp quan trọng của Trần Đại Nghĩa đối với việc xây dựng nền quân giới Việt Nam trong kháng chiến chống Pháp.

🔥 Khẩu Bazooka Việt Nam

Một trong những thành công nổi bật đầu tiên là súng Bazooka.

Đây là loại vũ khí chống tăng có ý nghĩa rất lớn trong điều kiện chiến tranh lúc đó.

Theo Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, cuối tháng 2/1947, công binh xưởng dưới sự chỉ đạo của Trần Đại Nghĩa đã sản xuất thành công Bazooka Việt Nam.

Ngày 5/3/1947, loại vũ khí này được đưa vào chiến đấu tại khu vực Chùa Trầm – Hà Đông. Nguồn của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ghi nhận Bazooka đã được sử dụng để bắn cháy xe tăng Pháp.

Đây là một bước ngoặt về mặt kỹ thuật.

Bởi từ đây, lực lượng kháng chiến không chỉ sử dụng những vũ khí thu được hoặc có sẵn mà đã bắt đầu tự nghiên cứu, tự chế tạo vũ khí phù hợp với điều kiện chiến đấu của mình.

💥 Không dừng lại ở Bazooka

Sau Bazooka, Trần Đại Nghĩa và các cộng sự tiếp tục nghiên cứu súng không giật SKZ.

Mục tiêu là tạo ra một loại vũ khí có khả năng công phá mạnh nhưng vẫn tương đối cơ động.

Theo Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, SKZ của Việt Nam sau đó được sử dụng trong chiến đấu, trong đó có những trận đánh vào các công sự kiên cố.

Tiếp đó, nhóm nghiên cứu tiếp tục phát triển đạn bay và các loại vũ khí khác.

Điều đáng chú ý là những nghiên cứu ấy được thực hiện trong hoàn cảnh rất khác với các trung tâm nghiên cứu quân sự hiện đại.

Các nhà khoa học phải giải quyết bài toán:

Có gì dùng nấy – thiếu gì thì tìm cách thay thế – chưa biết thì tự nghiên cứu.

Đó chính là nét đặc biệt của ngành quân giới Việt Nam thời kỳ đầu.

🌧️ Phòng thí nghiệm giữa núi rừng Việt Bắc

Hình dung về một nhà khoa học thường gắn với phòng thí nghiệm, máy móc và sách vở.

Nhưng Trần Đại Nghĩa lại có những năm tháng nghiên cứu giữa chiến khu Việt Bắc.

Ông cùng đội ngũ cán bộ kỹ thuật phải tổ chức nghiên cứu, sản xuất và thử nghiệm vũ khí trong điều kiện chiến tranh.

Một bức ảnh tư liệu còn lưu lại hình ảnh Trần Đại Nghĩa cùng các cán bộ quân giới kiểm tra một loại đạn trong khoảng năm 1950.

Đó là một hình ảnh rất đáng nhớ của “thời hoa lửa”:

một người trí thức đeo kính, đứng giữa những người lính và cán bộ kỹ thuật, trước những vũ khí đang được nghiên cứu để đưa ra chiến trường.

🕯️ Một kiểu chiến đấu khác

Trần Đại Nghĩa không phải người thường xuyên xuất hiện ở tuyến đầu.

Ông chiến đấu bằng kiến thức, công thức, bản vẽ và những cuộc thử nghiệm.

Mỗi loại vũ khí thành công đồng nghĩa với việc bộ đội ngoài mặt trận có thêm một phương tiện chiến đấu.

Vì vậy, câu chuyện của ông cho thấy trong một cuộc chiến tranh, bên cạnh người lính trực tiếp cầm súng còn có những nhà khoa học, kỹ sư, công nhân kỹ thuật và cán bộ quân giới âm thầm làm việc phía sau.

Không có họ, nhiều loại vũ khí sẽ không thể xuất hiện trên chiến trường.

Sau chiến tranh vẫn tiếp tục cống hiến

Sau năm 1954, Trần Đại Nghĩa tiếp tục đảm nhiệm nhiều trọng trách trong lĩnh vực công nghiệp, khoa học và giáo dục.

Ông là một trong những người tham gia xây dựng nền khoa học – kỹ thuật Việt Nam.

Năm 1966, ông được phong Giáo sư và được Viện Hàn lâm Khoa học Liên Xô bầu làm Viện sĩ.

Ông cũng từng giữ chức Viện trưởng Viện Khoa học Việt Nam và tiếp tục tham gia nghiên cứu, quản lý khoa học – kỹ thuật.

Năm 1997, Trần Đại Nghĩa qua đời, khép lại cuộc đời 84 năm gắn với khoa học và sự nghiệp xây dựng đất nước.

🏅 NHỮNG GHI NHẬN

Trần Đại Nghĩa được Nhà nước phong tặng nhiều danh hiệu và phần thưởng cao quý, trong đó có:

• Anh hùng Lao động

Công trình về nghiên cứu và chỉ đạo kỹ thuật chế tạo súng Bazooka, súng SKZ và đạn bay trong kháng chiến chống Pháp là một trong những đóng góp tiêu biểu của ông được ghi nhận.