TRẦN ĐẠI NGHĨA – NGƯỜI KỸ SƯ ĐEM TRI THỨC KHOA HỌC VÀO CUỘC KHÁNG CHIẾN

1. Từ Phạm Quang Lễ đến Trần Đại Nghĩa

Trần Đại Nghĩa, tên thật là Phạm Quang Lễ, sinh năm 1913 tại tỉnh Vĩnh Long. Ông là một trí thức được đào tạo bài bản về khoa học kỹ thuật ở nước ngoài nhưng đã lựa chọn trở về phục vụ đất nước trong thời điểm cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp đang đến gần.

Trước khi trở về Việt Nam, Phạm Quang Lễ đã có thời gian học tập và làm việc tại Pháp, tiếp cận những kiến thức hiện đại về kỹ thuật và chế tạo vũ khí. Khi Cách mạng Tháng Tám thành công, ông trở về nước với mong muốn dùng kiến thức của mình phục vụ nền độc lập vừa giành được.

Tháng 9/1946, trong chuyến sang Pháp, Chủ tịch Hồ Chí Minh gặp và trực tiếp thuyết phục Phạm Quang Lễ trở về nước. Ngày 5/12/1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh giao cho ông nhiệm vụ phụ trách ngành quân giới và đặt tên mới là Trần Đại Nghĩa.

2. Một nhiệm vụ tưởng như không thể

Khi Trần Đại Nghĩa nhận nhiệm vụ, quân đội Việt Nam đứng trước một vấn đề rất lớn: thiếu vũ khí. Trong khi thực dân Pháp có quân đội được trang bị tương đối hiện đại, lực lượng kháng chiến của ta chủ yếu phải sử dụng những loại vũ khí thu được, tự chế hoặc sửa chữa từ những phương tiện sẵn có.

Vì vậy, xây dựng ngành quân giới trở thành một nhiệm vụ cấp thiết. Trần Đại Nghĩa được giao trách nhiệm tổ chức nghiên cứu, chế tạo những loại vũ khí phù hợp với điều kiện chiến đấu của Việt Nam.

Ông nhanh chóng lên Thái Nguyên, cùng cán bộ, công nhân tại Xưởng quân giới Giang Tiên bắt tay nghiên cứu chế tạo vũ khí chống tăng. Trong điều kiện thiếu máy móc, thiếu nguyên liệu và tài liệu kỹ thuật, công việc vô cùng khó khăn.

3. Những thử nghiệm trong rừng

Một trong những nhiệm vụ cấp bách nhất là chế tạo súng Bazooka, loại vũ khí có khả năng tiêu diệt xe tăng và phá công sự.

Những cán bộ quân giới lúc đó có trong tay một số mẫu súng và đạn Bazooka do phía Mỹ cung cấp qua lực lượng tình báo OSS trong thời kỳ chống Nhật. Tuy nhiên, có mẫu vũ khí là một chuyện, còn tự sản xuất được súng và đạn lại là chuyện hoàn toàn khác.

Trần Đại Nghĩa cùng các cộng sự phải nghiên cứu từng bộ phận, từng nguyên lý hoạt động, thử nghiệm nhiều lần để tìm ra cách chế tạo phù hợp với vật liệu và điều kiện kỹ thuật trong nước. Có những lần thử nghiệm thất bại, nhưng công việc vẫn được tiếp tục.

4. Bazooka Việt Nam ra đời

Sau nhiều nỗ lực, đến tháng 4/1947, quân đội Việt Nam chế tạo thành công súng Bazooka. Đây là một thành tựu rất quan trọng của ngành quân giới trong những năm đầu kháng chiến.

Theo tư liệu của Báo Quân đội nhân dân, Bazooka Việt Nam cỡ 60mm, có trọng lượng khoảng 11kg, có thể vác vai và có tầm bắn hiệu quả khoảng 50–60m.

Nhưng giá trị lớn nhất của khẩu súng không nằm ở những con số kỹ thuật. Nó chứng minh rằng trong điều kiện chiến tranh và thiếu thốn, Việt Nam vẫn có thể tự nghiên cứu và sản xuất vũ khí phục vụ chiến trường.

Đó là bước tiến quan trọng đối với một nền công nghiệp quốc phòng còn rất non trẻ.

5. Trận đánh đầu tiên của Bazooka

Ngày 2/3/1947, trước thời điểm việc sản xuất được hoàn thiện trên quy mô rộng, những khẩu Bazooka đầu tiên đã được đưa ra chiến trường và tham gia trận đánh tại khu vực Chúc Sơn – Chùa Trầm, Hà Nội.

Theo tư liệu của Báo Quân đội nhân dân, với số Bazooka và đạn đầu tiên được giao, bộ đội Trung đoàn Thủ đô đã tiêu diệt hai xe tăng của quân Pháp. Đây được xem là chiến công đầu tiên của Bazooka Việt Nam.

Chiến công ấy có ý nghĩa rất lớn về mặt tinh thần. Trong cuộc chiến mà đối phương có ưu thế về phương tiện cơ giới, việc quân đội Việt Nam có một loại vũ khí chống tăng tự chế tạo đã tạo ra một phương án mới trên chiến trường.

6. Không dừng lại ở Bazooka

Trần Đại Nghĩa không coi Bazooka là đích đến cuối cùng. Khi chiến tranh phát triển, quân Pháp tăng cường xây dựng những công sự ngày càng kiên cố. Quân đội Việt Nam cần những loại vũ khí có sức công phá mạnh hơn.

Từ yêu cầu thực tế đó, ngành quân giới tiếp tục nghiên cứu. Đến giữa năm 1949, súng và đạn SKZ60 được chế tạo thành công. Loại vũ khí này có khả năng xuyên phá lớn hơn Bazooka và được đưa vào sử dụng trong chiến đấu.

Đây là minh chứng cho cách làm rất đặc trưng của ngành quân giới thời kỳ ấy: chiến trường đặt ra vấn đề nào thì các nhà khoa học, kỹ sư và công nhân quân giới tìm cách giải quyết vấn đề đó.

7. Những xưởng quân giới giữa rừng sâu

Ngành quân giới thời chống Pháp hoạt động trong điều kiện rất khác với một nhà máy hiện đại. Nhiều cơ sở phải đặt giữa rừng sâu để tránh máy bay và pháo binh của đối phương.

Tại những nơi ấy, cán bộ kỹ thuật, công nhân và chiến sĩ cùng làm việc. Có người vốn là kỹ sư, có người là thợ cơ khí, có người được đào tạo ngay trong quá trình sản xuất.

Trần Đại Nghĩa đặc biệt chú trọng việc đào tạo cán bộ. Ông tổ chức truyền đạt những kiến thức cơ bản về vũ khí cho cán bộ trẻ, từ đó hình thành đội ngũ kỹ thuật có khả năng tiếp tục nghiên cứu và sản xuất.

8. Từ người kỹ sư đến người lãnh đạo ngành quân giới

Trên cương vị Cục trưởng Cục Quân giới, Trần Đại Nghĩa không chỉ trực tiếp nghiên cứu kỹ thuật mà còn phải tổ chức cả một ngành sản xuất.

Công việc của ông bao gồm nghiên cứu, thiết kế, tổ chức sản xuất, kiểm tra chất lượng và đưa vũ khí ra chiến trường. Trong điều kiện chiến tranh, mỗi sản phẩm làm ra đều phải đáp ứng yêu cầu thực tế và phải được bảo đảm an toàn.

Các sản phẩm của ngành quân giới dưới sự chỉ đạo của ông gồm Bazooka, SKZ cùng nhiều loại vũ khí, đạn dược và phương tiện phục vụ chiến đấu. Những sản phẩm ấy góp phần cung cấp vũ khí cho các chiến dịch lớn trong kháng chiến chống Pháp.

9. Khoa học đứng về phía người lính

Điều đáng nhớ nhất trong câu chuyện Trần Đại Nghĩa không phải chỉ là một khẩu súng hay một loại đạn.

Đó là câu chuyện về tri thức khoa học được đặt vào phục vụ một cuộc chiến đấu giành độc lập. Trong khi nhiều người trực tiếp cầm súng ngoài mặt trận, Trần Đại Nghĩa và những người làm quân giới chiến đấu bằng kiến thức, bằng máy móc và bằng những thử nghiệm trong điều kiện thiếu thốn.

Mỗi loại vũ khí được chế tạo thành công đồng nghĩa với việc người lính ngoài chiến trường có thêm khả năng tự bảo vệ mình và đánh trả đối phương.

10. Di sản của một nhà khoa học

Trần Đại Nghĩa sau này tiếp tục giữ nhiều cương vị quan trọng trong lĩnh vực khoa học và giáo dục. Ông trở thành Giáo sư, Viện sĩ, được Nhà nước trao tặng nhiều phần thưởng cao quý và danh hiệu Anh hùng Lao động.

Nhưng khi nhắc đến ông, câu chuyện Bazooka những năm đầu kháng chiến chống Pháp vẫn luôn là một trong những dấu ấn nổi bật nhất.

Trần Đại Nghĩa chứng minh rằng trong một cuộc chiến tưởng như chênh lệch về vũ khí và kỹ thuật, trí tuệ cũng có thể trở thành một thứ vũ khí đặc biệt. Từ những xưởng quân giới giữa rừng sâu, những người kỹ sư và công nhân Việt Nam đã tạo ra những sản phẩm góp phần giúp quân đội từng bước khắc phục sự thiếu thốn về vũ khí.