TRẦN ĐẠI NGHĨA – NGƯỜI KỸ SƯ TRỞ VỀ VÌ NGHĨA LỚN

Từ cậu bé ham học đến người kỹ sư tài năng

Trần Đại Nghĩa tên thật là Phạm Quang Lễ, sinh ngày 13-9-1913 tại Vĩnh Long, trong một gia đình nhà giáo nghèo. Từ nhỏ, ông đã nổi tiếng ham học và có ý chí vươn lên. Năm 1933, ông đỗ đầu cả hai kỳ thi tú tài Tây và tú tài bản xứ.

Sau đó, ông sang Pháp học tập và nghiên cứu nhiều lĩnh vực kỹ thuật. Trong những năm ở châu Âu, ông tiếp tục tích lũy kiến thức về cơ khí, kỹ thuật quân sự và vũ khí. Năm 1942, ông sang Đức làm việc tại một xưởng chế tạo máy bay và một viện nghiên cứu vũ khí.

Những kiến thức mà ông tích lũy trong hơn một thập niên ở nước ngoài sau này trở thành vốn quý để ông phục vụ đất nước.

Lựa chọn trở về giữa lúc Tổ quốc cần

Năm 1946, khi Chủ tịch Hồ Chí Minh sang Pháp, Phạm Quang Lễ có dịp gặp Người. Ông quyết định từ bỏ cuộc sống và điều kiện làm việc thuận lợi ở nước ngoài để trở về Việt Nam cùng Bác Hồ.

Tháng 9-1946, ông theo Chủ tịch Hồ Chí Minh về nước, mang theo một khối lượng lớn tài liệu, sách kỹ thuật và những kiến thức đã tích lũy trong nhiều năm. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ghi nhận ông là một trong những trí thức tiêu biểu đã trở về phục vụ Tổ quốc trong thời điểm đất nước đứng trước thử thách lớn.

Ngày 5-12-1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh giao cho ông nhiệm vụ Cục trưởng Cục Quân giới, phụ trách việc nghiên cứu, chế tạo vũ khí phục vụ kháng chiến. Cũng từ thời điểm đó, cái tên Trần Đại Nghĩa được đặt cho ông.

Cái tên ấy mang theo một lời nhắc về nhiệm vụ lớn lao mà ông phải gánh vác: dùng trí tuệ và kiến thức của mình để phục vụ nhân dân, phục vụ đất nước.

Biến trí tuệ thành sức mạnh của kháng chiến

Những ngày đầu của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, Việt Nam gặp rất nhiều khó khăn về máy móc, nguyên vật liệu và điều kiện nghiên cứu.

Nhưng trong hoàn cảnh thiếu thốn ấy, Trần Đại Nghĩa cùng các cộng sự vẫn tìm cách nghiên cứu, chế tạo nhiều loại vũ khí phục vụ chiến đấu. Các sản phẩm như bom ba càng, súng và đạn Bazoka, SKZ, đạn AT trở thành những dấu ấn quan trọng của ngành Quân giới Việt Nam thời kỳ đầu.

Đó không chỉ là câu chuyện về máy móc hay kỹ thuật. Đó còn là câu chuyện về sức mạnh của trí tuệ Việt Nam trong hoàn cảnh chiến tranh.

Từ những công binh xưởng đơn sơ giữa chiến khu, những người làm công tác quân giới đã tìm cách biến kiến thức khoa học thành những sản phẩm cụ thể phục vụ người lính ngoài mặt trận.

Trần Đại Nghĩa cũng chú trọng xây dựng đội ngũ cán bộ kỹ thuật. Ông quy tụ nhiều trí thức, kỹ sư trẻ cùng tham gia nghiên cứu, đặt những viên gạch đầu tiên cho nền khoa học kỹ thuật và công nghiệp quốc phòng của Việt Nam.

Nhà khoa học giữa thời hoa lửa

Trong những năm kháng chiến chống Pháp, Trần Đại Nghĩa giữ nhiều trọng trách trong lĩnh vực quân giới, pháo binh và kỹ thuật quân sự.

Không trực tiếp cầm súng chiến đấu ở chiến hào, ông chiến đấu bằng một thứ vũ khí đặc biệt: tri thức.

Mỗi bản thiết kế, mỗi công trình nghiên cứu, mỗi cải tiến kỹ thuật đều hướng đến một mục tiêu rất cụ thể: giúp người lính có thêm phương tiện chiến đấu, giúp cuộc kháng chiến giảm bớt sự phụ thuộc vào nguồn vũ khí bên ngoài.

Trong kháng chiến chống Mỹ, ông tiếp tục tham gia chỉ đạo công tác nghiên cứu, sản xuất và sửa chữa vũ khí, góp phần xây dựng nền công nghiệp quốc phòng phục vụ nhiệm vụ bảo vệ miền Bắc và chi viện cho chiến trường miền Nam.

Cống hiến cho khoa học và giáo dục

Hòa bình lập lại, Trần Đại Nghĩa không dừng lại ở lĩnh vực quân giới. Ông tiếp tục dành nhiều tâm huyết cho việc xây dựng nền khoa học và giáo dục kỹ thuật của Việt Nam.

Ông từng đảm nhiệm nhiều cương vị quan trọng trong lĩnh vực khoa học, kỹ thuật và giáo dục; là Hiệu trưởng đầu tiên của Trường Đại học Bách khoa Hà Nội, Viện trưởng Viện Khoa học Việt Nam và Chủ tịch đầu tiên của Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam.

Ông qua đời năm 1997, để lại một di sản lớn về khoa học, kỹ thuật và đào tạo nhân lực cho đất nước.

Ngày nay, tên tuổi Trần Đại Nghĩa vẫn được nhắc đến trong đời sống khoa học Việt Nam. Giải thưởng Trần Đại Nghĩa được Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam tổ chức nhằm tôn vinh những công trình khoa học tự nhiên và công nghệ có giá trị ứng dụng nổi bật.

Trần Đại Nghĩa là một hình ảnh đặc biệt của “thời hoa lửa”: một người không chỉ chiến đấu bằng lòng yêu nước, mà còn bằng học vấn, trí tuệ và khả năng sáng tạo.

Ông đã cho thấy rằng, trong những thời khắc gian nan nhất của dân tộc, tri thức cũng có thể trở thành một sức mạnh lớn để bảo vệ Tổ quốc.

Và câu chuyện về người kỹ sư Phạm Quang Lễ – người đã trở về với cái tên Trần Đại Nghĩa – vẫn còn nhắc các thế hệ sau rằng: học tập, sáng tạo và đem tài năng phụng sự đất nước cũng là một cách để góp phần làm nên lịch sử.