Trần Đại Nghĩa - Người làm nên nghĩa lớn

Trong suốt chiều dài của lịch sử dân tộc Việt Nam, có những con người vốn xuất hiện một cách rất bình thường nhưng để lại cho Tổ quốc những cống hiến vô cùng phi thường. Sự đấu tranh và hy sinh của họ đã in đậm trong những trang sử hào hùng của dân tộc, họ trở thành tấm gương sáng cho thế hệ sau noi theo. Và cũng như bao nhà cách mạng lỗi lạc, Giáo sư, Viện sĩ Trần Đại Nghĩa mang trong mình lòng nồng nàn yêu nước, ông cống hiến hết mình cho cách mạng và chính ông là người đã đặt nền móng cho ngành Khoa học - Kỹ thuật Quân sự Việt Nam. Câu chuyện cuộc đời ông giống như một nhành "Hoa lửa", rèn giũa tri thức từ gian khó để rồi bùng cháy rực rỡ, soi sáng con đường chiến đấu của nhân dân ta. Khám phá câu chuyện của Giáo sư Trần Đại Nghĩa, ta sẽ được chiêm nghiệm rõ hơn về cuộc hành trình từ cậu bé nghèo xứ Vĩnh Long trở thành nhà khoa học thiên tài, được người đời ngưỡng mộ.

Giáo sư Trần Đại Nghĩa tên thật là Phạm Quang Lễ, sinh ngày 13 tháng 9 năm 1913 tại xã Chánh Hiệp, huyện Tam Bình (nay là xã Hòa Hiệp), tỉnh Vĩnh Long. Ông sinh ra trong một gia đình nhà giáo giàu truyền thống hiếu học và lòng yêu nước. Tuy vậy, tuổi thơ ông lại rất khó khăn, mồ côi cha từ sớm, cuộc sống của ông càng trở nên túng thiếu. Song ông vẫn nhận được sự yêu thương, chăm sóc của mẹ và sự đùm bọc che chở của người chị gái Phạm Thị Thân. Phạm Quang Lễ và chị gái đều được mẹ nuôi dưỡng thành tài. Do đó, khi đứng trước tình cảnh đất nước bị nô dịch, nhân dân lao động lầm than dưới ách đô hộ của thực dân Pháp, Phạm Quang Lễ (tức Trần Đại Nghĩa sau này) cùng với tinh thần vượt khó vươn lên trong học tập đã nỗ lực thực hiện khao khát trở thành nhà trí thức yêu nước. Những năm tháng tuổi thơ gian khó không thể cản bước được ý chí kiên cường, lòng nhẫn nại và một trí tuệ luôn khát khao vươn lên để tìm kiếm con đường khai phóng cho dân tộc.

Cuộc đời và hành trình của Giáo sư Trần Đại Nghĩa là một chuỗi những gian khó, chênh vênh, nhưng nhờ đó phản ánh tầm vóc trí tuệ và nhân cách cao đẹp của một nhà khoa học yêu nước. Trần Đại Nghĩa khiến mọi người ngưỡng mộ bởi chính lòng yêu nước cao cả, sẵn sàng từ bỏ vinh hoa phú quý để đi theo Bác Hồ, đi theo tiếng gọi của Tổ quốc để dâng hiến hết mình cho khoa học cũng như nền độc lập nước nhà.

Khi Giáo sư Trần Đại Nghĩa còn trẻ, ông đã thể hiện mình là người có tư chất xuất chúng. Vào năm 1933, ông đỗ đầu cả hai kỳ thi lớn là kỳ thi Tú tài bản xứ và Tú tài Pháp, nhưng vì điều kiện không cho phép ông buộc phải thôi học để giúp đỡ gia đình. Nhưng cơ hội đã đến chỉ sau hai năm, vào năm 1935 ông đã nhận được học bổng để sang Pháp du học. Tại Paris (Pháp), ông không chọn lối sống hưởng thụ hay tìm kiếm danh vọng cá nhân. Thay vào đó, ông chú tâm học tập và trau dồi kiến thức. Trong suốt 11 năm ở nước ngoài, ông đã tốt nghiệp và sở hữu nhiều bằng cấp khác nhau. Điều khiến người đời kính phục nhất ở ông chính là sự kiên định trong chí hướng nghiên cứu kỹ thuật chế tạo vũ khí quân sự của mình. Vào thời điểm đó, chính quyền Pháp cấm người bản xứ tiếp cận các tài liệu về quân sự và vũ khí, nhưng bằng sự khôn khéo và trí tuệ vượt trội, Giáo sư Trần Đại Nghĩa đã âm thầm tìm kiếm, tích lũy hàng tấn tài liệu, sách vở chuyên ngành quân sự và miệt mài nghiên cứu suốt hơn một thập kỷ dưới sự theo dõi sát sao của mật thám Pháp.

Vào tháng 9 năm 1946, sau khi Chủ tịch Hồ Chí Minh kết thúc chuyến tham dự Hội nghị Fontainebleau ở Pháp, tại nơi đất khách quê người ấy, Giáo sư Trần Đại Nghĩa (lúc bấy giờ là Phạm Quang Lễ) đã nghe được tiếng gọi của Tổ quốc và lời mời của Bác, ông quyết tâm từ bỏ cuộc sống nhung lụa, cùng mức lương rất cao và tương lai tươi sáng tại Pháp để trở về Việt Nam tham gia kháng chiến. Sau khi về nước, Phạm Quang Lễ được Bác Hồ đổi tên thành Trần Đại Nghĩa (mang hàm ý là “nghĩa lớn”) và được Bác tin tưởng trao cho trọng trách Cục trưởng Cục Quân giới, từ đó đặt nền móng vững chắc cho ngành chế tạo vũ khí quân sự Việt Nam.

Cuộc đời của Giáo sư Trần Đại Nghĩa luôn khiến mọi thế hệ phải ngưỡng mộ bởi con đường sự nghiệp của ông gắn liền với những mốc son quan trọng trong lịch sử chiến tranh cách mạng cũng như sự phát triển của khoa học nước nhà. Người đời ngưỡng mộ ông trước hết là nằm ở lòng yêu nước cao cả, khi ông sẵn sàng đánh đổi sự giàu sang, địa vị danh giá ở phương Tây để dấn thân vào chốn rừng thiêng nước độc, chịu muôn vàn thiếu thốn để phục vụ nhân dân. Trong điều kiện thiếu thốn máy móc khi ấy, bằng ý chí sắt đá cùng trí tuệ kiệt xuất và tận dụng nguyên vật liệu của chiến khu, ông biến những điều "không thể" thành "có thể", chính ông đã sáng chế ra những loại vũ khí của đất nước Việt Nam, vũ khí của ông làm khiếp đảm quân thù.

Minh chứng tiêu biểu nhất là sự ra đời của súng và đạn Bazooka (tháng 2/1947). Trong chiến dịch Thu - Đông 1947, khi quân Pháp sử dụng xe tăng và thiết giáp tiến đánh căn cứ Việt Bắc, giữa núi rừng hoang sơ, Giáo sư Trần Đại Nghĩa cùng các đồng sự tại Cục Quân giới đã nghiên cứu chế tạo thành công loại vũ khí này. Ngay trong lần đầu ra trận tại chùa Trầm (Chương Mỹ, Hà Nội) đã giành được thắng lợi và sau đó là chiến dịch sông Lô, Bazooka Việt Nam đã bắn cháy nhiều xe tăng, tàu chiến Pháp, bẻ gãy đà tiến công của địch và tạo nên bước ngoặt lớn trên chiến trường. Tiếp nối thành công vang dội của Bazooka, Giáo sư Trần Đại Nghĩa tiếp tục nghiên cứu và sản xuất thành công súng không giật SKZ (tháng 5/1949), đây là loại vũ khí hạng nặng với sức công phá lớn, loại vũ khí này có khả năng xuyên thủng các đồn bốt, bê tông kiên cố, khiến giới quân sự Pháp và Mỹ phải kinh ngạc vì tính hiệu quả cao trong chiến tranh du kích. Ngoài ra, ông còn chế tạo được các loại vũ khí khác như đạn bay, mìn, lựu đạn phục vụ hiệu quả cho nhân dân trên chiến trường khốc liệt. Đến thời kỳ kháng chiến chống Mỹ cứu nước, ông tiếp tục cống hiến tài năng và trí tuệ vào việc cải tiến các loại vũ khí, nghiên cứu và tìm ra giải pháp vô hiệu hóa bom từ trường, đồng thời chống lại chiến tranh phá hoại bằng không quân và hải quân của Mỹ ở miền Bắc, góp phần bảo vệ bầu trời và tuyến đường huyết mạch Hồ Chí Minh.

Không chỉ là một thiên tài quân sự, Giáo sư Trần Đại Nghĩa còn là người tiên phong đặt nền móng cho nền Khoa học và Công nghệ Việt Nam dân sự. Ông từng đảm nhiệm nhiều chức vụ quan trọng như Thứ trưởng Bộ Công Thương, Thứ trưởng Bộ Cơ khí và Luyện kim, Chủ tịch Ủy ban Khoa học và Kỹ thuật Nhà nước. Đặc biệt, với tư cách là Chủ tịch đầu tiên của Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam (VUSTA), ông đã có công lớn trong việc quy tụ, biến tổ chức này thành “mái nhà chung” để khơi dậy lòng yêu nước, kết nối sức mạnh của hàng vạn trí thức, nhà khoa học cùng chung tay tái thiết đất nước sau chiến tranh. Đi qua những năm tháng rực lửa ấy, người ta càng trân quý hơn lối sống dấn thân và khiêm nhường của ông. Dù đứng ở đỉnh cao danh vọng, ông vẫn luôn giữ cho mình lối sống giản dị, chân thành, gần gũi với công nhân, đồng chí và chưa bao giờ tự nhận chiến công về riêng mình. Ông chính là một biểu tượng cao đẹp của người trí thức cách mạng Việt Nam.

Ghi nhận những đóng góp vĩ đại của Giáo sư Trần Đại Nghĩa, Đảng, Nhà nước và Nhân dân ta đã trao tặng ông những danh hiệu và phần thưởng cao quý, không chỉ mang tầm quốc gia mà còn vươn tầm quốc tế. Năm 1948, ông được Chủ tịch Hồ Chí Minh phong quân hàm Thiếu tướng trong đợt phong Tướng đầu tiên của Quân đội Nhân dân Việt Nam, và chỉ 4 năm sau đó, ông trở thành một trong những người đầu tiên được vinh danh Anh hùng Lao động (năm 1952). Tài năng xuất chúng của ông còn được thế giới công nhận khi ông được bầu làm Viện sĩ Viện Hàn lâm Khoa học Liên Xô vào năm 1966. Nhờ những công trình nghiên cứu và chế tạo các loại vũ khí huyền thoại như Bazooka hay SKZ, ông đã được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh đợt 1 (năm 1996), bên cạnh các phần thưởng danh giá như Huân chương Sao Vàng, Huân chương Hồ Chí Minh và Huân chương Quân công hạng Nhất. Di sản của ông không chỉ nằm ở những trang sử, mà còn đi vào đời sống đương đại khi tên của ông được đặt cho các trường học, con đường lớn tại Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh, Đà Nẵng, Vĩnh Long,... và thậm chí là cả một con tàu nghiên cứu khoa học biển hiện đại của Việt Nam.

Điều đáng quý ở Giáo sư Trần Đại Nghĩa không chỉ nằm ở những thành tựu mà ông đã đạt được, mà còn nằm ở cách ông lựa chọn sử dụng tri thức của mình. Ông xem tri thức là trách nhiệm phải có để gánh vác quê hương, đất nước, chứ không phải là công cụ để tìm kiếm sự giàu sang phú quý. Chính vì vậy, những năm tháng học tập ở nước ngoài trở thành khoảng thời gian để ông gắn bản thân với vận mệnh dân tộc, đó là quá trình chuẩn bị hành trang để một ngày trở về phục vụ Tổ quốc. Nhờ đó mà hình ảnh của Giáo sư Trần Đại Nghĩa vượt ra ngoài khuôn khổ của một nhà khoa học đơn thuần. Ông là minh chứng cho mối quan hệ giữa tri thức và trách nhiệm xã hội: một người càng có năng lực thì càng có thể tạo ra những lợi ích lớn lao nếu biết đặt tài năng của mình vào đúng nơi cần thiết.

Nhìn lại cuộc đời ông, có thể thấy lựa chọn cống hiến không phải chỉ là nhất thời mà hẳn là cả một quá trình bền bỉ kéo dài. Từ những tháng ngày trẻ thơ yêu nước đến những năm âm thầm nghiên cứu tài liệu quân sự tại Pháp, rồi làm việc giữa điều kiện thiếu thốn của chiến khu, và tiếp tục đóng góp cho nền khoa học nước nhà mai sau. Có thể thấy Giáo sư Trần Đại Nghĩa luôn giữ tinh thần làm việc nghiêm túc và ý thức trách nhiệm cao. Những thành tựu ông đạt được cho thấy một người dám đứng lên từ những chông gai, gian khó để cống hiến hết mình cho cuộc sống, cho Tổ quốc thân yêu.

Đối với thế hệ trẻ ngày nay, câu chuyện của Giáo sư Trần Đại Nghĩa vẫn để lại nhiều suy tư, lắng đọng. Chúng ta đang được sống trong một thời đại có điều kiện tiếp cận tri thức thuận lợi, có internet, công nghệ hiện đại,... Do đó, cơ hội học tập của chúng ta là bất tận. Tuy nhiên, có cơ hội không đồng nghĩa với việc chắc chắn thành công, điều quan trọng là nằm ở việc mỗi người cần biết mình muốn trở thành ai, muốn đóng góp điều gì và phải làm gì để biến khả năng của bản thân thành giá trị đích thực. Tấm gương Trần Đại Nghĩa nhắc nhở người trẻ rằng học tập không chỉ để có bằng cấp, tìm kiếm một công việc tốt hay chỉ đơn thuần là đạt được thành công, mà tri thức ta tích lũy từ việc học còn để hoàn thiện mọi mặt của bản thân và tạo ra những giá trị có ích cho cộng đồng.

Có lẽ vì thế, “Đại Nghĩa” trong tên Trần Đại Nghĩa không chỉ là cách gọi, mà còn có thể được nhìn nhận như một biểu tượng cho lý tưởng sống của ông - một người vì nghĩa lớn. Bác Hồ đã nhìn thấu được con người và tư chất cao đẹp đó nên đã dùng cái tên “Trần Đại Nghĩa” để minh chứng cho một con người biết sống có mục đích, đặt lợi ích chung lên trên lợi ích cá nhân và dùng những gì mình có để góp phần làm cho đất nước tốt đẹp hơn. Đời người chưa bao giờ là vô tận, sống thật ý nghĩa mới là điều quan trọng nhất. Do đó, những giá trị được tạo ra bằng trí tuệ, lòng yêu nước sẽ tiếp tục tồn tại rất lâu và những giá trị cao đẹp ấy sẽ tiếp tục trở thành tư liệu lịch sử vô giá lưu truyền ngàn đời về sau.

Từ câu chuyện của Giáo sư Trần Đại Nghĩa chúng ta không chỉ thán phục một tài năng kiệt xuất mà còn học được bài học sâu sắc về lòng yêu nước và tinh thần cống hiến trọn đời. Cuộc đời của Giáo sư, Viện sĩ, Anh hùng Lao động Trần Đại Nghĩa là một bản hùng ca bất tử về tinh thần yêu nước, trí tuệ và sự dấn thân. Từ một người con bình thường, ông không ngại khó, ngại khổ mà vươn lên bằng con đường tự học, tự nghiên cứu và lòng trung thành tuyệt đối với lý tưởng cách mạng, ông đã vươn lên trở thành một huyền thoại, một ngọn "Hoa lửa" rực rỡ trong những trang sử hào hùng của dân tộc. Ngày nay, khi đất nước đã hòa bình và đang trên đà hội nhập, phát triển, Giáo sư Trần Đại Nghĩa vẫn là tấm gương sáng ngời của toàn thể nhân dân Việt Nam cùng bạn bè quốc tế. Ngọn lửa tri thức, bản lĩnh vượt khó và khát vọng cống hiến của ông sẽ luôn là kim chỉ nam, truyền cảm hứng mạnh mẽ cho thế hệ trẻ Việt Nam trên con đường chinh phục những đỉnh cao và chân trời mới, góp phần xây dựng một Việt Nam hùng cường và thịnh vượng. Giáo sư Trần Đại Nghĩa đã dùng cuộc đời và sự nghiệp của mình để chứng minh cho các thế hệ mai sau thấy rằng: Trí tuệ khi được đặt đúng chỗ, kết hợp với lòng yêu nước nồng nàn và tinh thần xả thân vì đại nghĩa, có thể tạo ra sức mạnh đè bẹp mọi cỗ máy chiến tranh tàn bạo nhất.