Trần Đại Nghĩa – Người mang trí tuệ trở về, đặt nền móng cho ngành quân giới Việt Nam

Trần Đại Nghĩa – Người mang trí tuệ trở về, đặt nền móng cho ngành quân giới Việt Nam

1. Phạm Quang Lễ – Hành trình học tập của một người trí thức yêu nước

Trong lịch sử khoa học và công nghiệp quốc phòng Việt Nam, Giáo sư, Viện sĩ, Thiếu tướng Trần Đại Nghĩa là một trong những nhân vật có đóng góp quan trọng. Ông không chỉ tham gia xây dựng ngành quân giới trong những năm đầu kháng chiến chống thực dân Pháp mà còn đảm nhiệm nhiều trọng trách trong sự nghiệp phát triển khoa học, kỹ thuật và giáo dục đại học của đất nước.

Trần Đại Nghĩa, tên khai sinh là Phạm Quang Lễ, sinh ngày 13/9/1913 tại tỉnh Vĩnh Long, trong một gia đình nhà giáo có hoàn cảnh kinh tế khó khăn.

Từ nhỏ, Phạm Quang Lễ đã thể hiện khả năng học tập nổi bật, đặc biệt ở những môn khoa học tự nhiên. Ông từng theo học tại Trường Trung học Petrus Ký ở Sài Gòn.

Năm 1935, Phạm Quang Lễ nhận học bổng sang Pháp du học. Tại đây, ông theo học và nghiên cứu nhiều lĩnh vực liên quan đến toán học, kỹ thuật, cơ khí và công nghệ.

Sau quá trình học tập, ông tiếp tục làm việc, nghiên cứu trong lĩnh vực kỹ thuật hàng không và chế tạo máy bay. Những kinh nghiệm tích lũy được trong thời gian ở châu Âu đã góp phần hình thành nền tảng kiến thức kỹ thuật chuyên sâu của ông.

Trong giai đoạn Chiến tranh thế giới thứ hai, Phạm Quang Lễ có điều kiện tiếp xúc với những thành tựu về công nghệ cơ khí, hàng không và vũ khí tại châu Âu.

Đây là những kiến thức có giá trị thực tiễn đối với nhiệm vụ mà ông sẽ đảm nhận sau khi trở về Việt Nam.

2. Năm 1946 – Quyết định trở về phụng sự Tổ quốc

Năm 1946 đánh dấu bước ngoặt quan trọng trong cuộc đời Phạm Quang Lễ.

Trong chuyến thăm và làm việc tại Pháp của Chủ tịch Hồ Chí Minh, ông có cơ hội gặp Người. Sau đó, Phạm Quang Lễ quyết định trở về Việt Nam cùng Chủ tịch Hồ Chí Minh và một số trí thức Việt kiều, trong đó có kỹ sư Võ Quý Huân và bác sĩ Trần Hữu Tước.

Khi ấy, đất nước vừa giành được độc lập nhưng đang phải đối mặt với nguy cơ chiến tranh. Lực lượng vũ trang Việt Nam còn thiếu nhiều trang bị, vũ khí và cơ sở sản xuất quân dụng.

Với kiến thức chuyên môn tích lũy được tại châu Âu, Phạm Quang Lễ được giao tham gia nghiên cứu, tổ chức sản xuất vũ khí phục vụ quân đội.

Tháng 12/1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh đặt cho ông tên mới là Trần Đại Nghĩa và giao đảm nhiệm trọng trách Cục trưởng Cục Quân giới.

Tên gọi Trần Đại Nghĩa gắn liền với giai đoạn ông bước vào sự nghiệp nghiên cứu, chế tạo vũ khí phục vụ cuộc kháng chiến của dân tộc.

Từ đây, người kỹ sư từng làm việc tại châu Âu trở thành một trong những cán bộ chủ chốt của ngành quân giới Việt Nam trong những năm đầu thành lập.

3. Đặt nền móng cho ngành quân giới trong những năm đầu kháng chiến

Khi cuộc kháng chiến toàn quốc chống thực dân Pháp bùng nổ cuối năm 1946, ngành quân giới Việt Nam phải đối mặt với nhiều khó khăn.

Cơ sở sản xuất còn hạn chế, máy móc thiếu thốn, nguyên vật liệu khan hiếm, trong khi nhu cầu trang bị vũ khí cho các đơn vị chiến đấu ngày càng cấp thiết.

Trong hoàn cảnh ấy, Trần Đại Nghĩa cùng các kỹ sư, cán bộ và công nhân quân giới tập trung nghiên cứu những phương án sản xuất vũ khí phù hợp với khả năng công nghiệp trong nước.

Một trong những kết quả nổi bật đầu tiên là việc nghiên cứu, chế tạo súng và đạn chống tăng Bazooka.

Bazooka vốn là loại vũ khí đã được phát triển và sử dụng ở nước ngoài. Đóng góp của Trần Đại Nghĩa cùng đội ngũ quân giới Việt Nam là nghiên cứu kỹ thuật, cải tiến và tìm cách tổ chức chế tạo loại vũ khí này trong điều kiện trang thiết bị, vật liệu và công nghệ sản xuất của Việt Nam còn nhiều hạn chế.

Năm 1947, súng và đạn Bazooka do ngành quân giới Việt Nam sản xuất đã được đưa vào sử dụng trong chiến đấu.

Theo tư liệu của Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, loại vũ khí này góp phần chống lại các cuộc tiến công của quân Pháp tại khu vực Chương Mỹ, Quốc Oai và tiếp tục được sử dụng trong Chiến dịch Việt Bắc Thu – Đông năm 1947.

Sự thành công trong nghiên cứu và sản xuất Bazooka là một bước tiến quan trọng của ngành quân giới non trẻ, cho thấy khả năng vận dụng kiến thức khoa học, kỹ thuật vào thực tiễn chiến đấu.

4. Súng không giật SKZ và những bước phát triển của công nghệ chế tạo vũ khí

Sau Bazooka, Trần Đại Nghĩa cùng các đồng nghiệp tiếp tục nghiên cứu những loại vũ khí có sức công phá lớn hơn, phục vụ nhiệm vụ tiến công công sự và cứ điểm kiên cố.

Trong giai đoạn 1948–1949, đội ngũ nghiên cứu thuộc Cục Quân giới bắt đầu phát triển súng không giật SKZ.

SKZ là loại vũ khí được thiết kế để tạo sức công phá mạnh nhưng có thể tổ chức mang vác, triển khai trong điều kiện chiến trường và địa hình phức tạp.

Theo tư liệu của Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, loại SKZ được nghiên cứu, chế tạo trong nước đã được sử dụng trong các trận đánh thuộc Chiến dịch Lê Hồng Phong cuối năm 1949, góp phần phá hủy những công sự kiên cố của quân Pháp.

Bên cạnh Bazooka và SKZ, Trần Đại Nghĩa cùng các cộng sự còn nghiên cứu, phát triển loại vũ khí được gọi là đạn bay.

Những công trình này gắn với mục tiêu nâng cao khả năng tự sản xuất vũ khí, giảm sự phụ thuộc vào nguồn trang bị có sẵn và đáp ứng yêu cầu chiến đấu ngày càng đa dạng.

Điều đáng chú ý là các thành tựu đó không phải kết quả của riêng một cá nhân. Chúng gắn liền với công sức của đội ngũ cán bộ kỹ thuật, công nhân quân giới và các đơn vị tham gia thử nghiệm, sản xuất.

Trong quá trình ấy, Trần Đại Nghĩa giữ vai trò quan trọng về nghiên cứu chuyên môn, định hướng kỹ thuật, chỉ đạo và tổ chức thực hiện.

Những kết quả đạt được đã góp phần xây dựng năng lực nghiên cứu, sản xuất vũ khí của Việt Nam trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp.

5. Người trí thức được phong quân hàm Thiếu tướng

Với những đóng góp trong việc xây dựng ngành quân giới, năm 1948, Trần Đại Nghĩa được phong quân hàm Thiếu tướng trong đợt phong quân hàm cấp tướng đầu tiên của Quân đội nhân dân Việt Nam.

Bên cạnh nhiệm vụ tại Cục Quân giới, trong quá trình công tác, ông còn đảm nhiệm nhiều chức vụ liên quan đến nghiên cứu quân sự, pháo binh, hậu cần và kỹ thuật.

Năm 1952, tại Đại hội Chiến sĩ thi đua và Cán bộ gương mẫu toàn quốc lần thứ nhất ở Việt Bắc, Trần Đại Nghĩa được Nhà nước phong tặng danh hiệu Anh hùng Lao động.

Ông là một trong những Anh hùng Lao động đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.

Danh hiệu này ghi nhận những thành tích và đóng góp trong nghiên cứu, tổ chức sản xuất vũ khí, xây dựng lực lượng cán bộ kỹ thuật và phục vụ cuộc kháng chiến.

Trong một bài báo ký bút danh C.B., Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng đánh giá cao tinh thần phụng sự Tổ quốc của Trần Đại Nghĩa, đặc biệt là sự gắn bó giữa kiến thức khoa học với hoạt động sản xuất và thực tiễn kháng chiến.

6. Người đứng đầu đầu tiên của Đại học Bách khoa Hà Nội

Không chỉ có đóng góp trong lĩnh vực quân sự, Trần Đại Nghĩa còn tham gia xây dựng hệ thống giáo dục và nghiên cứu khoa học của Việt Nam.

Ngày 6/3/1956, Trường Đại học Chuyên nghiệp Bách khoa, tiền thân của Đại học Bách khoa Hà Nội ngày nay, được thành lập theo Nghị định số 147/NĐ.

Trần Đại Nghĩa được bổ nhiệm làm Giám đốc đầu tiên của nhà trường, chức danh tương ứng với người đứng đầu trường đại học trong giai đoạn đó.

Việc thành lập trường diễn ra trong bối cảnh miền Bắc bước vào giai đoạn khôi phục, phát triển kinh tế và xây dựng cơ sở công nghiệp.

Đất nước có nhu cầu lớn về đội ngũ kỹ sư và cán bộ khoa học, kỹ thuật phục vụ sản xuất, xây dựng cơ sở hạ tầng và phát triển các ngành công nghiệp.

Ngày 15/10/1956, nhà trường tổ chức khai giảng khóa học đầu tiên.

Trên cương vị người đứng đầu, Trần Đại Nghĩa tham gia đặt nền móng cho hoạt động đào tạo kỹ sư, xây dựng đội ngũ giảng viên và tổ chức những lĩnh vực đào tạo kỹ thuật cần thiết cho đất nước.

Sự đóng góp của ông tại Đại học Bách khoa Hà Nội là một dấu mốc quan trọng trong quá trình chuyển từ nghiên cứu, tổ chức sản xuất kỹ thuật quân sự sang phát triển nguồn nhân lực khoa học, kỹ thuật cho công cuộc xây dựng đất nước.

7. Những đóng góp đối với nền khoa học Việt Nam

Trong những thập niên tiếp theo, Trần Đại Nghĩa được giao đảm nhiệm nhiều trọng trách về quản lý khoa học, công nghiệp và kỹ thuật.

Ông từng giữ các chức vụ như Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học và Kỹ thuật Nhà nước, Thứ trưởng Bộ Công thương và một số vị trí quản lý quan trọng khác.

Năm 1966, ông được bầu làm Viện sĩ nước ngoài của Viện Hàn lâm Khoa học Liên Xô.

Khi Viện Khoa học Việt Nam được thành lập năm 1975, Trần Đại Nghĩa được giao giữ chức Viện trưởng đầu tiên.

Từ tháng 2/1977, ông tập trung vào nhiệm vụ lãnh đạo Viện Khoa học Việt Nam.

Theo tư liệu của Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, trong thời gian đảm nhiệm cương vị này, Trần Đại Nghĩa quan tâm đến việc xây dựng đội ngũ nghiên cứu, đào tạo cán bộ trẻ, phát triển các ngành khoa học cơ bản và mở rộng hợp tác quốc tế.

Ông chú trọng nâng cao năng lực của các đơn vị nghiên cứu, đồng thời tạo điều kiện để các nhà khoa học Việt Nam tiếp cận những thành tựu khoa học, kỹ thuật của thế giới.

Trong giai đoạn này, Viện Khoa học Việt Nam từng bước phát triển cả về tổ chức, nhân lực và các lĩnh vực nghiên cứu.

Từ năm 1983 đến năm 1988, Trần Đại Nghĩa giữ cương vị Chủ tịch đầu tiên của Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam.

Những vị trí mà ông từng đảm nhiệm cho thấy đóng góp của Trần Đại Nghĩa không chỉ giới hạn trong khoa học quân sự mà còn trải rộng sang giáo dục đại học, nghiên cứu khoa học cơ bản và quản lý khoa học, công nghệ.

8. Những danh hiệu và sự ghi nhận của đất nước

Trong suốt quá trình công tác, Trần Đại Nghĩa được trao tặng nhiều phần thưởng cao quý.

Bên cạnh danh hiệu Anh hùng Lao động năm 1952 và quân hàm Thiếu tướng, ông còn được trao tặng Huân chương Hồ Chí Minh cùng nhiều huân chương khác.

Năm 1996, ông được Nhà nước trao tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh đợt đầu tiên cho cụm công trình nghiên cứu và chỉ đạo kỹ thuật chế tạo vũ khí, gồm Bazooka, súng không giật SKZ và đạn bay trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp.

Giải thưởng là sự ghi nhận đối với những đóng góp khoa học, kỹ thuật có giá trị thực tiễn trong điều kiện đất nước còn nhiều khó khăn.

Ngày 9/8/1997, Giáo sư, Viện sĩ, Thiếu tướng Trần Đại Nghĩa qua đời tại Thành phố Hồ Chí Minh.

Ông để lại những đóng góp quan trọng trong lịch sử ngành công nghiệp quốc phòng, giáo dục kỹ thuật và hoạt động nghiên cứu khoa học của Việt Nam.

Ngày nay, tên tuổi Trần Đại Nghĩa được đặt cho nhiều tuyến đường, trường học và cơ sở giáo dục, nghiên cứu trên cả nước.

9. Trần Đại Nghĩa – Một đời đem tri thức phụng sự Tổ quốc

Cuộc đời Trần Đại Nghĩa gắn liền với những giai đoạn quan trọng trong lịch sử Việt Nam hiện đại.

Từ người thanh niên sinh ra ở Vĩnh Long, ông sang châu Âu học tập, tiếp thu kiến thức khoa học, kỹ thuật rồi quyết định trở về nước năm 1946 để tham gia công cuộc kháng chiến.

Trong chiến tranh, ông cùng đồng nghiệp nghiên cứu, tổ chức sản xuất vũ khí phục vụ quân đội.

Khi đất nước từng bước bước vào giai đoạn xây dựng và phát triển, ông tiếp tục đảm nhiệm các nhiệm vụ trong lĩnh vực giáo dục đại học, nghiên cứu khoa học và quản lý khoa học, kỹ thuật.

Những đóng góp ấy thể hiện vai trò của tri thức khoa học khi được vận dụng vào nhu cầu thực tiễn của đất nước.

Di sản của Trần Đại Nghĩa không chỉ nằm ở các loại vũ khí được nghiên cứu, chế tạo trong chiến tranh mà còn ở những cơ sở nghiên cứu, đào tạo và đội ngũ cán bộ khoa học, kỹ thuật mà ông đã góp phần xây dựng.

Giáo sư Trần Đại Nghĩa (1913–1997) là một trong những tấm gương tiêu biểu của trí thức Việt Nam thế kỷ XX: đem kiến thức và năng lực khoa học của mình phục vụ công cuộc bảo vệ độc lập dân tộc và xây dựng đất nước.