TRẦN ĐẠI NGHĨA – NGƯỜI MANG TRÍ TUỆ TRỞ VỀ VỚI TỔ QUỐC

CẬU BÉ PHẠM QUANG LỄ Ở VĨNH LONG

Năm 1913, tại huyện Tam Bình, tỉnh Vĩnh Long, một cậu bé tên Phạm Quang Lễ ra đời.

Gia đình ông không giàu có.

Cha ông là một nhà giáo.

Từ nhỏ, Phạm Quang Lễ đã được giáo dục rất nghiêm khắc.

Ông học giỏi.

Ham đọc sách.

Có năng khiếu đặc biệt về toán học và khoa học tự nhiên.

Nhưng tuổi thơ của ông cũng sớm gặp mất mát.

Cha qua đời khi ông còn nhỏ.

Mẹ phải một mình chăm lo cho gia đình.

Trong hoàn cảnh ấy, việc học trở thành con đường để cậu bé vươn lên.

Và Phạm Quang Lễ đã đi rất xa trên con đường ấy.

🌿 TỪ VĨNH LONG ĐẾN SÀI GÒN

Sau khi học ở quê, Phạm Quang Lễ lên Sài Gòn học tại các trường có chương trình giáo dục hiện đại.

Ông đặc biệt say mê toán học, vật lý và kỹ thuật.

Những môn học ấy không chỉ là điểm số.

Ông muốn hiểu:

Máy móc hoạt động thế nào?

Một vật thể chuyển động ra sao?

Một động cơ tạo ra lực như thế nào?

Một thiết bị có thể được thiết kế bằng những nguyên lý nào?

Những câu hỏi ấy dần dẫn ông đến với kỹ thuật.

🌱 MỘT HỌC SINH ĐƯỢC HỌC BỔNG SANG PHÁP

Năm 1935, Phạm Quang Lễ sang Pháp học tập.

Đây là bước ngoặt rất lớn.

Từ một chàng trai miền Nam…

Ông bước vào môi trường khoa học châu Âu.

Ông học tại các trường đại học và cơ sở kỹ thuật ở Pháp.

Tiếp cận những kiến thức hiện đại về toán học, vật lý và kỹ thuật.

Ông đặc biệt quan tâm đến lĩnh vực hàng không và chế tạo máy bay.

Càng học sâu, ông càng nhận ra một điều:

khoa học kỹ thuật có thể tạo ra sức mạnh vật chất rất lớn.

🌿 Ở PHÁP, ÔNG CÓ MỘT CUỘC SỐNG RẤT KHÁC

Sau nhiều năm học tập, Phạm Quang Lễ có một vị trí nghề nghiệp đáng mơ ước.

Ông làm việc tại một cơ sở nghiên cứu và chế tạo máy bay ở Pháp.

Ông có chuyên môn.

Có thu nhập tốt.

Có điều kiện nghiên cứu.

Có một tương lai nghề nghiệp tương đối ổn định.

Theo các tư liệu được Báo Quân đội nhân dân ghi lại, khi Chủ tịch Hồ Chí Minh gặp ông tại Pháp năm 1946, Phạm Quang Lễ đang giữ vị trí kỹ sư trưởng ở hãng nghiên cứu chế tạo máy bay Concord với mức lương rất cao so với điều kiện Việt Nam lúc bấy giờ.

Nếu tiếp tục ở lại Pháp…

Ông hoàn toàn có thể có một cuộc đời khác.

Một cuộc đời của một kỹ sư Việt Nam thành đạt ở châu Âu.

Nhưng lịch sử đã đưa đến trước mặt ông một lựa chọn.

🌿 CUỘC GẶP GỠ VỚI CHỦ TỊCH HỒ CHÍ MINH

Năm 1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh sang Pháp.

Trong chuyến đi ấy, Người gặp Phạm Quang Lễ.

Cuộc gặp không dài.

Nhưng có một câu hỏi rất quan trọng:

“Nếu đất nước cần, chú có về nước không?”

Phạm Quang Lễ hiểu rằng Việt Nam lúc ấy đang thiếu gần như tất cả.

Thiếu kỹ sư.

Thiếu máy móc.

Thiếu cơ sở nghiên cứu.

Thiếu công nhân kỹ thuật.

Đặc biệt là thiếu người có khả năng nghiên cứu và chế tạo vũ khí.

Ông được hỏi liệu trong hoàn cảnh thiếu thốn ấy, ông có thể làm được không.

Và câu trả lời của ông, theo hồi ức được Báo Quân đội nhân dân ghi lại, rất ngắn:

“Tôi làm được.”

Hai chữ ấy không phải một lời nói nhẹ nhàng.

Bởi sau nó là cả một cuộc đời phải thay đổi.

🌱 BỎ LẠI PHÍA SAU MỘT CUỘC SỐNG ỔN ĐỊNH

Phạm Quang Lễ quyết định về nước.

Ông rời công việc ở Pháp.

Rời môi trường nghiên cứu hiện đại.

Rời mức lương cao.

Và trở về một đất nước đang đứng trước nguy cơ chiến tranh.

Theo Báo Quân đội nhân dân, ông về Việt Nam vào cuối năm 1946 và chỉ khoảng một tuần sau đã được giao lên Thái Nguyên nghiên cứu, chế tạo súng chống tăng dựa trên mẫu Bazooka.

Đây là một quyết định có thể nói là thay đổi hoàn toàn cuộc đời.

Nhưng ông không về để tìm một vị trí.

Ông về để làm một việc:

dùng kiến thức mình có để giải quyết vấn đề mà đất nước đang cần.

🌿 MỘT CÁI TÊN MỚI

Ngày 5/12/1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh giao Phạm Quang Lễ làm Cục trưởng Cục Quân giới.

Và Người đặt cho ông cái tên:

Trần Đại Nghĩa.

Theo tư liệu của Báo Quân đội nhân dân, cái tên này vừa mang ý nghĩa gợi nhớ đến danh tướng Trần Hưng Đạo, vừa thể hiện “nghĩa lớn” mà ông đang gánh vác đối với đất nước. Đồng thời, việc sử dụng tên mới cũng góp phần giữ bí mật và bảo vệ người thân của ông ở Nam Bộ.

Từ ngày hôm ấy:

Phạm Quang Lễ trở thành Trần Đại Nghĩa.

Và cái tên ấy đi vào lịch sử ngành quân giới Việt Nam.

🌱 MỘT XƯỞNG QUÂN GIỚI GIỮA RỪNG

Hãy thử tưởng tượng công việc mà Trần Đại Nghĩa phải bắt đầu.

Không có phòng thí nghiệm hiện đại.

Không có đầy đủ máy móc.

Không có nguồn nguyên vật liệu phong phú.

Không có đội ngũ kỹ sư đông đảo.

Không có điều kiện thử nghiệm như những cơ sở nghiên cứu ở châu Âu.

Chỉ có:

rừng núi,
những xưởng nhỏ,
máy móc được di chuyển từ thành thị lên chiến khu,
những người thợ,
một số mẫu vũ khí,
và kiến thức của những người làm khoa học.

Nhưng chính ở nơi tưởng như thiếu thốn nhất ấy, một ngành quân giới Việt Nam bắt đầu hình thành.

🌿 BÀI TOÁN KHÓ: LÀM THẾ NÀO ĐỂ CHỐNG XE TĂNG?

Quân Pháp có xe tăng và thiết giáp.

Trong khi đó, lực lượng Việt Nam còn rất thiếu vũ khí chống tăng.

Bộ đội ta có bom ba càng, nhưng việc dùng loại vũ khí này đòi hỏi người chiến sĩ phải tiếp cận rất gần xe tăng, cực kỳ nguy hiểm.

Một loại vũ khí chống tăng hiệu quả hơn là điều vô cùng cần thiết.

Và Trần Đại Nghĩa được giao nhiệm vụ nghiên cứu Bazooka.

🌱 KHÔNG PHẢI CỨ CÓ MẪU LÀ CÓ THỂ CHẾ TẠO

Một số mẫu Bazooka và đạn được giao cho ngành quân giới nghiên cứu.

Nhưng nhìn một khẩu súng là một chuyện.

Chế tạo được nó lại là chuyện hoàn toàn khác.

Phải hiểu nguyên lý.

Phải tính toán.

Phải tìm vật liệu.

Phải chế tạo từng bộ phận.

Phải tính lượng thuốc phóng.

Phải bảo đảm sức xuyên phá.

Phải thử nghiệm.

Và quan trọng nhất:

phải làm sao để người lính có thể sử dụng nó an toàn.

Trần Đại Nghĩa cùng các cộng sự bắt tay vào công việc.

🌿 NHỮNG ĐÊM KHÔNG NGỦ

Các tư liệu về giai đoạn này ghi lại hình ảnh Trần Đại Nghĩa làm việc gần như quên ăn, quên ngủ.

Ông cùng cộng sự liên tục tính toán và thử nghiệm.

Có những lần thất bại.

Có những lần thuốc phóng không đạt yêu cầu.

Có những lần kết quả không như dự kiến.

Nhưng mỗi thất bại lại cung cấp thêm một thông tin.

Một công thức phải thay đổi.

Một vật liệu phải thay.

Một bộ phận phải làm lại.

Một phép tính phải kiểm tra.

Khoa học trong hoàn cảnh ấy không phải là những bài toán trên giấy.

Mỗi sai số đều có thể trả giá bằng thời gian mà chiến trường không có.

🌱 THÁNG 4/1947 – BAZOOKA VIỆT NAM RA ĐỜI

Sau quá trình nghiên cứu và thử nghiệm, quân đội ta chế tạo thành công Bazooka.

Theo Báo Quân đội nhân dân, việc nghiên cứu, chế tạo được thực hiện tại Xưởng quân giới Giang Tiên từ giữa năm 1946 và Trần Đại Nghĩa trực tiếp nghiên cứu, chỉ đạo chế tạo thành công loại súng này.

Nhưng giá trị của một phát minh không nằm ở việc nó được đặt trên bàn.

Nó phải được đưa ra chiến trường.

Và điều đó nhanh chóng xảy ra.

🌿 TRẬN CHÙA TRẦM

Đầu tháng 3/1947, những khẩu Bazooka đầu tiên được đưa ra chiến trường.

Tại khu vực Chùa Trầm – Chúc Sơn, lực lượng Việt Nam sử dụng Bazooka chống xe tăng Pháp.

Theo các tư liệu của Báo Quân đội nhân dân, Bazooka Việt Nam đã bắn cháy hai xe tăng Pháp, tạo nên một chiến công đầu tiên rất đáng chú ý của ngành quân giới trong kháng chiến chống Pháp.

Đối với người lính ngoài mặt trận, đó là một vũ khí.

Nhưng đối với những người làm quân giới, đó là một điều lớn hơn:

bằng trí tuệ và lao động của mình, họ đã tạo ra thứ mà trước đó đất nước gần như không có.

🌿 TỪ BAZOOKA ĐẾN SKZ

Trần Đại Nghĩa và các cộng sự không dừng lại ở Bazooka.

Họ tiếp tục nghiên cứu.

Sản xuất.

Cải tiến.

Một trong những kết quả quan trọng là súng không giật SKZ.

Sau đó là các loại đạn và nhiều loại vũ khí khác.

Theo Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, những nghiên cứu và chỉ đạo kỹ thuật của Trần Đại Nghĩa trong thời kỳ này góp phần đặt nền móng cho ngành công nghiệp quốc phòng Việt Nam.

Từ những xưởng nhỏ trong rừng…

Một năng lực sản xuất vũ khí từng bước được hình thành.

🌱 NHỮNG XƯỞNG NHỎ NHƯNG MỘT TƯ DUY LỚN

Một trong những điều đáng chú ý là cách tổ chức sản xuất.

Không thể xây những nhà máy lớn như ở các nước công nghiệp.

Vì chiến tranh có thể khiến những nhà máy ấy trở thành mục tiêu bị đánh phá.

Do đó, các cơ sở quân giới được tổ chức theo hướng nhỏ, cơ động, linh hoạt và có thể di chuyển khi cần.

Đó không chỉ là giải pháp kỹ thuật.

Đó là cách tư duy phù hợp với điều kiện thực tế.

Trần Đại Nghĩa hiểu rằng:

không thể sao chép nguyên xi mô hình của một nước công nghiệp vào một đất nước đang kháng chiến.

Phải tìm cách làm phù hợp với chính mình.

🌿 KHÔNG CHỈ CHẾ TẠO VŨ KHÍ – CÒN ĐÀO TẠO CON NGƯỜI

Một điều rất đáng quý ở Trần Đại Nghĩa là ông không chỉ trực tiếp nghiên cứu.

Ông còn chú trọng đào tạo cán bộ.

Các lớp truyền thụ kiến thức về vũ khí được tổ chức để cán bộ trẻ hiểu những nguyên lý cơ bản.

Bởi ông hiểu:

một người giỏi có thể làm được một công việc.

Nhưng một đội ngũ giỏi có thể xây dựng cả một ngành.

Đó là lý do ông không giữ kiến thức cho riêng mình.

Ông truyền lại.

Hướng dẫn.

Đào tạo.

Và từng bước xây dựng đội ngũ kỹ thuật cho quân giới Việt Nam.

🌱 35 TUỔI – TRỞ THÀNH MỘT TRONG NHỮNG VỊ TƯỚNG ĐẦU TIÊN

Năm 1948, Trần Đại Nghĩa được phong quân hàm Thiếu tướng khi mới 35 tuổi.

Nhưng điều đặc biệt là ông không phải một vị tướng trưởng thành từ chiến trường theo cách thông thường.

Ông là một kỹ sư – nhà khoa học bước vào quân đội.

Vũ khí là lĩnh vực chuyên môn của ông.

Khoa học là công cụ.

Và kháng chiến là nhiệm vụ.

Sự kết hợp ấy tạo nên một hình ảnh rất đặc biệt:

một vị tướng cầm thước tính nhiều hơn cầm súng.

🌿 SAU CHIẾN TRANH – ÔNG LẠI TRỞ VỀ VỚI KHOA HỌC

Năm 1954, cuộc kháng chiến chống Pháp kết thúc.

Nhưng Trần Đại Nghĩa không dừng lại.

Ông tiếp tục giữ nhiều trọng trách trong quân đội, khoa học và giáo dục.

Ngày 6/3/1956, Trường Đại học Bách khoa Hà Nội được thành lập và ông trở thành Hiệu trưởng đầu tiên.

Từ người chế tạo vũ khí…

Ông trở thành người xây dựng trường đại học.

Từ xưởng quân giới giữa rừng…

Ông bước vào giảng đường.

Nhưng thực ra hai công việc ấy có một điểm chung:

đều cần con người có tri thức.

🌱 XÂY DỰNG ĐẤT NƯỚC BẰNG KHOA HỌC

Sau này, Trần Đại Nghĩa tiếp tục đảm nhiệm nhiều vị trí quan trọng trong lĩnh vực khoa học và kỹ thuật.

Ông từng là:

• Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học và Kỹ thuật Nhà nước;

Nhưng dù ở vị trí nào, ông vẫn giữ một điều:

khoa học phải phục vụ đất nước.

🌿 MỘT CÂU CHUYỆN RẤT ĐẸP NĂM 1975

Sau ngày đất nước thống nhất, Trần Đại Nghĩa trở về thăm quê Vĩnh Long sau khoảng 40 năm xa cách.

Ông đến trước phần mộ cha mẹ.

Và theo tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, ông xúc động nói với cha mẹ rằng:

“Con đã về đây, đã làm theo đúng những lời nguyện ước của Ba, Má khi xưa, đã học hành thành đạt và đã cống hiến hết sức mình cho Tổ quốc.”

Đây có lẽ là một trong những khoảnh khắc đẹp nhất của cuộc đời ông.

Bởi phía sau một nhà khoa học nổi tiếng…

vẫn là một người con.

Một cậu bé Vĩnh Long ngày nào.

Một người từng được cha mẹ đặt vào đó bao nhiêu hy vọng.

Và sau bốn mươi năm, ông trở về để nói rằng:

con đã làm được.

🌱 NHIỆM VỤ ĐƯỢC BÀN GIAO CHO THẾ HỆ SAU

Sau năm 1975, Trần Đại Nghĩa từng ghi trong sổ tay một ý rất đáng suy ngẫm: nhiệm vụ nghiên cứu vũ khí và khoa học quân sự mà thế hệ ông được giao trong hai cuộc kháng chiến đã hoàn thành, và nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc sẽ được bàn giao cho các thế hệ sau.

Đó là một cách nhìn rất đẹp về trách nhiệm.

Một thế hệ hoàn thành phần việc của mình.

Rồi trao lại cho thế hệ tiếp theo.

Không ai có thể làm thay tất cả.

Nhưng mỗi thế hệ có thể làm tốt phần việc của mình.

🌿 NGƯỜI THẦY CỦA NHỮNG NGƯỜI LÀM KHOA HỌC

Trần Đại Nghĩa qua đời ngày 7/12/1997.

Ông để lại một di sản rất lớn:

Không chỉ là Bazooka.

Không chỉ là SKZ.

Không chỉ là những công trình khoa học.

Mà còn là một đội ngũ con người.

Những kỹ sư.

Những cán bộ kỹ thuật.

Những nhà khoa học.

Những người từng làm việc cùng ông.

Những người tiếp tục phát triển khoa học kỹ thuật Việt Nam.

Năm 1996, ông được trao Giải thưởng Hồ Chí Minh đợt I cho cụm công trình nghiên cứu và chỉ đạo kỹ thuật chế tạo Bazooka, SKZ và đạn bay trong kháng chiến chống Pháp.

🌿 ĐIỀU ĐÁNG NHỚ NHẤT VỀ TRẦN ĐẠI NGHĨA

Có thể kể rất nhiều thành tích về ông.

Nhưng nếu chỉ chọn một điều để nhớ…

Han nghĩ đó là:

ông đã không để kiến thức của mình dừng lại ở bản thân.

Ông có thể ở lại Pháp.

Có thể tiếp tục nghiên cứu.

Có thể có một cuộc sống ổn định.

Nhưng ông đã trở về.

Và khi trở về, ông không hỏi:

“Đất nước có cho tôi điều kiện tốt không?”

Mà ông hỏi:

“Trong điều kiện này, tôi có thể làm được gì?”

Đó chính là tinh thần của Trần Đại Nghĩa.

🌱 BÀI HỌC CHO TUỔI TRẺ HÔM NAY

1. Học giỏi rồi phải biết dùng cái giỏi của mình

Một người có kiến thức nhưng không sử dụng nó thì giá trị vẫn chỉ nằm trong tiềm năng.

Trần Đại Nghĩa đã biến kiến thức thành:

sản phẩm – công trình – con người – năng lực của đất nước.

Tuổi trẻ hôm nay cũng vậy.

Bạn giỏi công nghệ?

Hãy dùng nó để giải quyết một vấn đề.

Bạn giỏi truyền thông?

Hãy dùng nó để lan tỏa điều tốt.

Bạn giỏi tổ chức?

Hãy dùng nó để kết nối mọi người.

Bạn giỏi chuyên môn?

Hãy chia sẻ nó với cộng đồng.

2. Đừng chờ điều kiện hoàn hảo mới bắt đầu

Trần Đại Nghĩa nghiên cứu vũ khí trong hoàn cảnh:

thiếu máy móc, thiếu nguyên liệu, thiếu phòng thí nghiệm, thiếu thời gian.

Nhưng ông vẫn bắt đầu.

Đôi khi chúng ta cũng vậy.

Không phải lúc nào mình cũng có đủ người.

Đủ kinh phí.

Đủ thiết bị.

Đủ thời gian.

Nhưng nếu cứ chờ mọi thứ hoàn hảo…

có thể sẽ chẳng bao giờ bắt đầu.

3. Một người giỏi cần biết đào tạo người khác

Trần Đại Nghĩa không giữ kiến thức cho riêng mình.

Ông đào tạo cán bộ.

Chia sẻ kinh nghiệm.

Xây dựng đội ngũ.

Đó là bài học rất gần với công tác Đoàn:

đừng chỉ làm cho xong một việc; hãy tạo ra thêm một người có thể làm được việc đó.

Khi mình rời vị trí, công việc vẫn phải tiếp tục.

Đó mới là sự phát triển bền vững của một tập thể.

4. Hãy biết tự hào về quê hương nhưng cũng phải biết đóng góp cho quê hương

Sau hàng chục năm xa quê, Trần Đại Nghĩa trở lại Vĩnh Long.

Ông không chỉ trở về với một danh hiệu.

Ông trở về với một cuộc đời đã có những đóng góp cụ thể.

Đó là điều rất đẹp:

Quê hương không chỉ là nơi để mình nhớ về.
Quê hương còn là nơi để mình có thể làm một điều gì đó có ích.

🌿 LỜI KẾT

Năm 1946, Phạm Quang Lễ đứng trước một lựa chọn.

Ở lại Pháp với một tương lai ổn định…

hay trở về Việt Nam trong một thời kỳ đầy bất trắc.

Ông đã chọn trở về.

Và từ một kỹ sư Phạm Quang Lễ…

một Trần Đại Nghĩa ra đời.

Ông đi vào rừng.

Đến những xưởng quân giới.

Làm việc bên những người thợ.

Tính toán từng công thức.

Thử nghiệm từng viên đạn.

Thất bại.

Làm lại.

Rồi thành công.

Từ một khẩu Bazooka đầu tiên…

đến những công trình quân giới lớn hơn.

Từ xưởng rừng…

đến giảng đường đại học.

Từ người chế tạo vũ khí…

đến người xây dựng nền khoa học Việt Nam.

Một cuộc đời như thế cho chúng ta một bài học rất giản dị:

Tri thức chỉ thật sự có sức mạnh khi nó được đem ra phục vụ con người.

Và có lẽ câu chuyện về Trần Đại Nghĩa không chỉ dành cho những người học kỹ thuật.

Nó dành cho tất cả những người trẻ đang tự hỏi:

“Mình có thể làm gì cho quê hương?”

Câu trả lời có thể không cần bắt đầu bằng một việc lớn.

Chỉ cần bắt đầu bằng điều mình giỏi nhất, yêu nhất và có thể làm tốt nhất.

Rồi đem nó đặt vào nơi mà xã hội đang cần.

🌿 Trần Đại Nghĩa – từ trí thức Việt Nam ở trời Âu trở về thành người đặt nền móng cho ngành quân giới và khoa học kỹ thuật Việt Nam.