TRẦN ĐẠI NGHĨA – NGƯỜI TRÍ THỨC MANG TÀI NĂNG TRỞ VỀ VỚI TỔ QUỐC

TRẦN ĐẠI NGHĨA – NGƯỜI TRÍ THỨC MANG TÀI NĂNG TRỞ VỀ VỚI TỔ QUỐC

Cậu bé Phạm Quang Lễ bên dòng sông quê

Trần Đại Nghĩa tên thật là Phạm Quang Lễ, sinh ngày 13 tháng 9 năm 1913 tại tỉnh Vĩnh Long. Ông sinh ra trong một gia đình nhà giáo. Nhưng tuổi thơ của Phạm Quang Lễ không hoàn toàn êm đềm. Cha mất khi ông còn nhỏ, người mẹ phải tần tảo chăm lo cho các con. Chính hoàn cảnh ấy đã sớm hình thành ở ông tính tự lập, nghị lực và ý chí vươn lên trong học tập.

Từ nhỏ, Phạm Quang Lễ đã nổi tiếng ham học. Ông đặc biệt yêu thích toán học và các môn khoa học tự nhiên. Càng lớn, ông càng nhận ra quê hương mình tuy rất đẹp, con người Việt Nam rất cần cù, nhưng đất nước vẫn đang nằm dưới ách đô hộ của thực dân. Có lẽ từ những năm tháng ấy, trong lòng người học trò nhỏ đã hình thành một mong muốn: phải học thật giỏi, không chỉ để thay đổi cuộc đời mình mà còn để một ngày nào đó có thể làm được điều gì đó cho đất nước.

Phạm Quang Lễ học rất giỏi. Sau những năm tháng miệt mài đèn sách, ông có cơ hội sang Pháp tiếp tục học tập. Từ một người thanh niên Việt Nam sinh ra bên dòng sông miền Tây Nam Bộ, ông đặt chân đến châu Âu – nơi có nền khoa học và kỹ thuật phát triển hàng đầu thế giới lúc bấy giờ. Một chân trời kiến thức rộng lớn mở ra trước mắt ông.

Những năm tháng học tập nơi đất khách

Tại Pháp, Phạm Quang Lễ học tập với một ý chí đáng kinh ngạc. Ông theo học nhiều lĩnh vực kỹ thuật và khoa học, đặc biệt chú ý đến cơ khí, hàng không và những kiến thức có liên quan đến kỹ thuật quân sự. Những kiến thức về chế tạo vũ khí không phải lúc nào cũng được công khai giảng dạy, vì vậy ông phải tự mình nghiên cứu, đọc sách, quan sát, ghi chép và tính toán.

Điều đặc biệt là ông không học chỉ vì muốn trở thành một kỹ sư nổi tiếng. Trong suy nghĩ của ông luôn có quê hương. Ở cách xa hàng nghìn kilômét, đất nước Việt Nam vẫn đang chịu cảnh thuộc địa. Ông hiểu rằng nếu một ngày dân tộc đứng lên giành độc lập, đất nước sẽ cần những người hiểu khoa học và kỹ thuật. Bởi trong chiến tranh hiện đại, lòng dũng cảm rất quan trọng, nhưng nếu người lính không có vũ khí thì sự hy sinh sẽ càng lớn.

Vì thế, Phạm Quang Lễ âm thầm tích lũy kiến thức. Ông chưa biết chính xác ngày nào mình sẽ có cơ hội mang những kiến thức ấy trở về, nhưng vẫn chuẩn bị, bởi ông tin rằng sẽ có một ngày Tổ quốc cần đến mình.

Cuộc gặp làm thay đổi cuộc đời

Năm 1946, một sự kiện đặc biệt đã làm thay đổi cuộc đời Phạm Quang Lễ. Chủ tịch Hồ Chí Minh sang Pháp và trong thời gian đó, Phạm Quang Lễ có cơ hội gặp Người. Đối với người trí thức Việt Nam đã sống nhiều năm ở nước ngoài, cuộc gặp ấy có ý nghĩa rất lớn.

Đất nước vừa giành được độc lập nhưng đang đứng trước vô vàn khó khăn. Một nhà nước cách mạng còn non trẻ phải đối diện với nguy cơ chiến tranh. Quân đội thiếu vũ khí, ngành công nghiệp quốc phòng gần như chưa có. Trong hoàn cảnh ấy, đất nước rất cần những trí thức có kiến thức khoa học và kỹ thuật trở về.

Phạm Quang Lễ đứng trước một lựa chọn quan trọng. Ở lại châu Âu, ông có thể tiếp tục làm việc trong môi trường khoa học hiện đại, có nghề nghiệp và xây dựng một cuộc sống ổn định. Còn nếu trở về Việt Nam, phía trước là gian khổ, thiếu thốn và chiến tranh có thể bùng nổ bất cứ lúc nào. Một bên là cuộc sống tương đối ổn định, một bên là gian khổ và hiểm nguy. Phạm Quang Lễ đã lựa chọn: ông trở về Việt Nam.

Có lẽ đây chính là một trong những quyết định quan trọng nhất cuộc đời ông. Từ giây phút ấy, những kiến thức tích lũy trong nhiều năm ở châu Âu đã có một mục đích rõ ràng: phục vụ Tổ quốc.

Cái tên Trần Đại Nghĩa

Sau khi trở về nước, Phạm Quang Lễ được Chủ tịch Hồ Chí Minh giao trọng trách trong ngành quân giới. Cũng chính Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đặt cho ông cái tên mới: Trần Đại Nghĩa. Từ đó, cái tên ấy gắn liền với cuộc đời và sự nghiệp của ông.

“Đại nghĩa” có thể hiểu là nghĩa lớn, là trách nhiệm lớn đối với đất nước và dân tộc. Và dường như cái tên ấy cũng nói lên con đường mà ông đã lựa chọn.

Không lâu sau, cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp bùng nổ. Trần Đại Nghĩa rời những điều kiện nghiên cứu thuận lợi để bước vào một “phòng thí nghiệm” rất khác: núi rừng Việt Bắc. Không có những phòng nghiên cứu hiện đại như ở châu Âu, không có đầy đủ máy móc chính xác, không có nguồn vật liệu phong phú. Nhưng phía trước chiến trường, những người lính đang cần vũ khí. Vì thế, công việc không thể dừng lại.

Những xưởng quân giới giữa núi rừng

Giữa những khu rừng của chiến khu, những xưởng quân giới được hình thành. Điều kiện làm việc vô cùng thiếu thốn. Một chiếc máy tốt cũng quý, một mảnh kim loại phù hợp cũng phải tận dụng. Có những vật liệu tưởng như bỏ đi nhưng dưới bàn tay của những người làm quân giới lại trở thành bộ phận của vũ khí.

Trần Đại Nghĩa cùng các đồng sự bắt tay vào nghiên cứu. Những kiến thức ông tích lũy nhiều năm ở châu Âu giờ đây được đem ra sử dụng. Nhưng lý thuyết chỉ là một phần. Thực tế Việt Nam hoàn toàn khác. Không có vật liệu đúng tiêu chuẩn thì phải tìm vật liệu thay thế; không có máy móc hiện đại thì phải nghĩ ra cách chế tạo bằng những thiết bị đang có; không có phòng thử nghiệm đầy đủ thì phải vừa nghiên cứu, vừa thử nghiệm, vừa sửa đổi.

Trong số những loại vũ khí gắn với tên tuổi Trần Đại Nghĩa, nổi tiếng là súng không giật và vũ khí chống tăng kiểu bazooka được nghiên cứu, chế tạo phù hợp với điều kiện của Việt Nam. Đối với quân đội ta lúc ấy, đây là những thành quả có ý nghĩa rất lớn, góp phần nâng cao khả năng chiến đấu của bộ đội.

Phía sau mỗi sản phẩm ấy là những đêm dài của người kỹ sư: những bản vẽ, những con số, những lần thử nghiệm, những lần thất bại rồi lại bắt đầu từ đầu.

Một chiến trường không có tiếng súng

Trần Đại Nghĩa không phải lúc nào cũng trực tiếp cầm súng ở tuyến đầu. Nhưng ông có một chiến trường của riêng mình. Trên chiến trường ấy, vũ khí là kiến thức, đối thủ là sự thiếu thốn, và mỗi bài toán kỹ thuật được giải quyết có thể giúp những người lính ngoài mặt trận giảm bớt hy sinh.

Có thể hình dung một đêm giữa chiến khu. Ngoài căn lán nhỏ là rừng núi im lặng. Ánh đèn trong phòng làm việc vẫn sáng. Trên bàn là những bản vẽ và những phép tính còn dang dở. Người kỹ sư cúi xuống trang giấy. Ông biết rằng một sai số nhỏ trên bản vẽ khi đưa vào sản xuất có thể trở thành một vấn đề rất lớn ngoài chiến trường.

Vì vậy, từng con số phải được tính toán cẩn thận, từng chi tiết phải được kiểm tra. Đó là công việc thầm lặng. Không có tiếng hô xung phong, không có những cuộc tiến công giữa làn đạn. Nhưng phía sau sự thầm lặng ấy là trách nhiệm đối với sinh mạng của những người lính.

Khoa học đối với ông không chỉ nằm trên những trang sách. Khoa học phải giải quyết được vấn đề của đất nước.

Khi trí thức đứng cùng người lính

Điều đáng quý ở Trần Đại Nghĩa không chỉ là ông giỏi, mà là ông đã lựa chọn đặt tài năng của mình vào nơi đất nước cần nhất. Ông từng sống và học tập trong môi trường khoa học hiện đại của châu Âu, nhưng khi trở về, ông chấp nhận làm việc giữa chiến khu.

Đó chính là khoảng cách giữa có kiến thức và cống hiến kiến thức. Một người có thể học rất giỏi, có thể có bằng cấp cao, có thể trở thành chuyên gia. Nhưng điều làm cho kiến thức trở nên thực sự có ý nghĩa là cách con người sử dụng nó.

Trần Đại Nghĩa đã sử dụng tri thức của mình để phục vụ đất nước. Ông cho thấy một người trí thức cũng có thể là một chiến sĩ. Người lính ngoài mặt trận chiến đấu bằng súng, người kỹ sư trong xưởng quân giới chiến đấu bằng những bản thiết kế, những phép tính và những sáng kiến. Mỗi người một vị trí, nhưng cùng hướng đến một mục tiêu: độc lập của Tổ quốc.

Người thầy của nhiều thế hệ khoa học Việt Nam

Những đóng góp của Trần Đại Nghĩa không dừng lại ở thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp. Sau này, ông tiếp tục đảm nhận nhiều trọng trách trong lĩnh vực khoa học, kỹ thuật và quốc phòng. Ông từng giữ những vị trí quan trọng trong quân đội và trong các cơ quan khoa học của Nhà nước.

Một trong những đóng góp lâu dài nhất của ông là góp phần xây dựng nền khoa học – kỹ thuật Việt Nam và đào tạo những thế hệ cán bộ tiếp theo. Một đất nước muốn phát triển không thể chỉ dựa vào một vài người tài giỏi; điều quan trọng hơn là phải tạo ra nhiều thế hệ người có tri thức.

Những kiến thức mà ông mang từ nước ngoài trở về không được giữ cho riêng mình. Ông truyền lại, hướng dẫn và góp phần xây dựng những nền móng để những người đi sau tiếp tục phát triển. Đó là một sự cống hiến không dễ đo bằng con số, bởi một thế hệ con người được đào tạo tốt có thể tiếp tục tạo ra nhiều công trình khác.

Phần thưởng lớn nhất

Với những đóng góp đặc biệt cho đất nước, Trần Đại Nghĩa được trao tặng nhiều danh hiệu và phần thưởng cao quý. Ông được phong quân hàm Thiếu tướng, được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lao động và được trao Giải thưởng Hồ Chí Minh cùng nhiều phần thưởng cao quý khác.

Nhưng nếu nhìn lại cuộc đời ông, có lẽ điều đáng quý nhất không nằm ở những danh hiệu. Điều đáng quý nhất là người thanh niên Phạm Quang Lễ năm nào đã thực hiện được điều mình mong muốn: ông đã học, đã trở về và đã dùng những điều mình học được để phục vụ quê hương.

Nếu ngày ấy ông không trở về

Có một câu hỏi khiến câu chuyện về Trần Đại Nghĩa càng trở nên đáng suy ngẫm: điều gì sẽ xảy ra nếu năm 1946 Phạm Quang Lễ quyết định ở lại châu Âu?

Có thể ông vẫn sẽ thành công. Với tài năng và kiến thức của mình, ông hoàn toàn có thể có một sự nghiệp tốt, một cuộc sống đầy đủ và một phòng nghiên cứu hiện đại. Không ai có thể trách ông nếu ông lựa chọn như vậy.

Nhưng ông đã không làm thế. Ông trở về. Và chính quyết định ấy đã biến một kỹ sư giỏi thành một nhà khoa học gắn cuộc đời mình với vận mệnh dân tộc.

Có lẽ bài học lớn nhất từ Trần Đại Nghĩa cũng nằm ở đây: tài năng chỉ thật sự trở nên lớn lao khi nó được dùng để tạo ra những điều tốt đẹp cho người khác.

Bài học dành cho thế hệ hôm nay

Ngày nay, đất nước đã hòa bình. Những người trẻ Việt Nam có nhiều cơ hội học tập hơn thế hệ Trần Đại Nghĩa rất nhiều. Chúng ta có internet, có những trường đại học hiện đại và có thể tiếp cận kho tri thức khổng lồ của nhân loại chỉ bằng một chiếc máy tính.

Nhiều người trẻ có cơ hội học tập ở những quốc gia có nền khoa học phát triển. Nhưng chính trong điều kiện thuận lợi ấy, câu chuyện của Trần Đại Nghĩa lại đặt ra một câu hỏi vẫn còn nguyên giá trị: “Chúng ta học để làm gì?”

Học trước hết để phát triển bản thân. Nhưng nếu chỉ dừng lại ở đó thì có lẽ vẫn chưa đủ. Tri thức còn có thể được sử dụng để giúp gia đình, cộng đồng và đất nước trở nên tốt đẹp hơn.

Ngày nay, cống hiến cho Tổ quốc không nhất thiết phải chế tạo vũ khí. Một giáo viên dạy tốt, một bác sĩ tận tâm, một kỹ sư tạo ra sản phẩm hữu ích, một công nhân làm việc có trách nhiệm hay một học sinh cố gắng học tập đều đang góp phần xây dựng đất nước. Đó cũng là cách thiết thực để chúng ta học từ Trần Đại Nghĩa.

Người kỹ sư đã trở về

Giáo sư Trần Đại Nghĩa qua đời năm 1997. Ông đã đi hết một cuộc đời dài với nhiều dấu mốc đặc biệt: từ cậu bé Phạm Quang Lễ ở Vĩnh Long, đến người sinh viên Việt Nam miệt mài học tập ở châu Âu; từ người kỹ sư đứng trước lựa chọn ở lại hay trở về, đến người cán bộ quân giới làm việc giữa núi rừng kháng chiến, và cuối cùng trở thành một trong những nhà khoa học tiêu biểu của Việt Nam.

Nhìn lại hành trình ấy, điều khiến người ta kính trọng không chỉ là trí thông minh của ông mà còn là sự lựa chọn của ông. Ông có thể lựa chọn con đường dễ dàng hơn, nhưng ông chọn trở về. Ông có thể dùng kiến thức để xây dựng một cuộc sống tốt cho riêng mình, nhưng ông chọn dùng kiến thức ấy cho đất nước.

Nếu La Văn Cầu khiến chúng ta nhớ đến lòng dũng cảm của người chiến sĩ nơi chiến trường, nếu Nguyễn Văn Trỗi khiến chúng ta xúc động bởi khí phách của người thanh niên trước pháp trường, thì Trần Đại Nghĩa để lại một hình ảnh khác: hình ảnh người trí thức cầm cây bút, bản vẽ và tri thức của mình để phụng sự Tổ quốc.

Cuộc đời ông nhắc chúng ta rằng yêu nước có rất nhiều cách. Có người yêu nước bằng cách cầm súng, có người bằng sự hy sinh, có người bằng lao động, và cũng có người bằng khoa học, sáng tạo và trí tuệ. Điều quan trọng không phải chúng ta đứng ở vị trí nào, mà là khi đất nước và cộng đồng cần đến khả năng của mình, chúng ta lựa chọn sống như thế nào.

Hơn một thế kỷ đã trôi qua kể từ ngày cậu bé Phạm Quang Lễ cất tiếng khóc chào đời trên quê hương Vĩnh Long. Nhưng câu chuyện về cuộc đời ông vẫn còn nguyên ý nghĩa. Bởi đó không chỉ là câu chuyện của một nhà khoa học. Đó là câu chuyện của một người đã đi xa để học hỏi tinh hoa của thế giới, rồi mang tất cả những gì mình có trở về với quê hương.

Trần Đại Nghĩa đã dành cả cuộc đời để chứng minh một điều giản dị nhưng sâu sắc: tri thức sẽ trở nên cao quý nhất khi được dùng để phụng sự con người và Tổ quốc.