Trần Đại Nghĩa Nguyên Cục trưởng Cục Quân giới - Bộ Quốc phòng

Giáo sư Trần Đại Nghĩa hiện thân cho hình ảnh một trí thức dấn thân đầy bản lĩnh. Với vầng trán cao thông thái và ánh mắt tinh anh, ông miệt mài bên những bản vẽ kỹ thuật phức tạp dưới ánh đèn dầu leo lét. Đôi bàn tay vốn quen thuộc với giảng đường Paris nay không ngại lấm lem bùn đất, trực tiếp tháo dỡ bom đạn quân thù để tìm ra bí mật thuốc phóng. Dù vận bộ quân phục bạc màu giản dị, ở ông vẫn toát lên phong thái điềm tĩnh và ý chí sắt đá của một nhà khoa học lỗi lạc. Chính từ những thiếu thốn bủa vây, ông đã dùng khối óc phi thường để chế tạo nên súng Bazooka và SKZ, xoay chuyển cục diện chiến trường. Hình ảnh "ông vua vũ khí" ấy mãi là biểu tượng cao đẹp về sự tận hiến, gạt bỏ vinh hoa riêng để phụng sự cho cái "Đại Nghĩa" của dân tộc.

"Kính tặng anh Trần Đại Nghĩa

Nghĩa lớn gọi về với nước non

Buồn vui đã trải cuộc vuông tròn

Rèn tài văn võ thời phiêu bạt

Gánh việc giang sơn thuở mất còn

Tình nặng ấy chưng tình đất nước

Nghiệp đời há kể nghiệp vàng son

Gốc thông đứng thẳng dầu mưa nắng

Để gió lành reo ngát nước non."

(Tặng Anh-Phan Đình Diệu)

Trong lịch sử kháng chiến của dân tộc Việt Nam, có những con người mà chiến công của họ không chỉ nằm ở tay súng trên chiến trường, mà còn nằm ở những phát minh mang tính xoay chuyển cục diện trong phòng thí nghiệm. Trần Đại Nghĩa chính là một bậc đại trí thức như thế. Cuộc đời ông là bản anh hùng ca về tinh thần dấn thân, từ bỏ vinh hoa phú quý để phụng sự Tổ quốc trong những năm tháng gian khổ nhất.

Trần Đại Nghĩa tên thật là Phạm Quang Lễ, sinh ra trong một gia đình nhà giáo nghèo tại Vĩnh Long. Với tư chất thông minh xuất chúng, ông nhận học bổng sang Pháp du học và đạt được những thành tựu rực rỡ với ba bằng đại học cùng lúc. Tuy nhiên, thay vì chọn cuộc sống giàu sang tại kinh đô ánh sáng, ông đã dành 11 năm âm thầm nghiên cứu kỹ thuật quân sự, nung nấu ý chí trở về cứu nước.

Năm 1946, khi gặp Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Pháp, ông đã quyết định từ bỏ mức lương tương đương 22 lượng vàng mỗi tháng để theo Bác về chiến khu. Cái tên Trần Đại Nghĩa mà Bác đặt cho ông chính là gửi gắm niềm tin vào một người lính trên mặt trận khoa học, lấy "nghĩa lớn" của dân tộc làm mục đích sống.

Trong điều kiện thiếu thốn trăm bề của chiến khu, Trần Đại Nghĩa đã tạo nên những kỳ tích không tưởng. Chỉ với những dụng cụ thô sơ và thuốc nổ lấy từ bom đạn của địch, ông cùng các cộng sự đã chế tạo thành công súng Bazooka. Loại vũ khí này ngay lập tức làm kinh sợ quân thù khi bắn cháy xe tăng thép của Pháp ngay trong trận đầu xuất quân.

Tiếp sau đó, ông lại chế tạo ra súng không giật (SKZ) – loại vũ khí hạng nặng có sức công phá cực lớn đối với các lô cốt kiên cố. Chính nhờ những phát minh của ông, quân đội ta từ tay không đã có thể đối đầu trực diện với những phương tiện chiến tranh hiện đại nhất của thực dân Pháp. Trong kháng chiến chống Mỹ, trí tuệ của ông một lần nữa tỏa sáng khi góp công cải tiến tên lửa SAM-2, giúp quân dân ta hạ gục "siêu pháo đài bay" B52 trên bầu trời Hà Nội.

Dù là một nhà khoa học lỗi lạc, một Thiếu tướng quân đội và là một trong những Anh hùng Lao động đầu tiên của Việt Nam, Trần Đại Nghĩa vẫn giữ lối sống vô cùng giản dị. Ông luôn hiện diện với bộ quần áo kaki bạc màu, đôi dép cao su và nụ cười hiền hậu. Với ông, phần thưởng lớn nhất không phải là danh hiệu, mà là việc nhìn thấy vũ khí của mình bảo vệ được máu xương cho chiến sĩ. Ông đã sống đúng như cái tên mà Bác Hồ đặt cho – một cuộc đời trọn vẹn với chữ "Nghĩa".

Giáo sư Trần Đại Nghĩa qua đời năm 1997, nhưng di sản ông để lại vẫn còn mãi. Ông không chỉ để lại những loại vũ khí huyền thoại mà còn đặt nền móng vững chắc cho nền khoa học quân sự và viện hàn lâm nước nhà. Tên ông được đặt cho những ngôi trường chuyên, những con đường lớn như một lời nhắc nhở thế hệ trẻ về tinh thần: Học tập không chỉ để vinh thân phì gia, mà học là để giúp dân, giúp nước.

 Anh hùng Trần Đại Nghĩa là minh chứng rực rỡ nhất cho việc trí tuệ phương Tây khi kết hợp với trái tim yêu nước nồng nàn sẽ tạo nên những điều kỳ diệu. Ông mãi là tấm gương sáng ngời cho các thế hệ học sinh, sinh viên noi theo trên con đường chinh phục tri thức để xây dựng Tổ quốc