TRẦN ĐẠI NGHĨA – NHÀ KHOA HỌC ĐẶT NỀN MÓNG CHO NGÀNH QUÂN GIỚI VIỆT NAM TRONG KHÁNG CHIẾN CHỐNG PHÁP

Thời kỳ lịch sử: Kháng chiến chống thực dân Pháp, đặc biệt giai đoạn 1946–1954
Tên khai sinh: Phạm Quang Lễ
Sinh: 13/9/1913, tại huyện Tam Bình, tỉnh Vĩnh Long
Mất: 9/8/1997
Cương vị tiêu biểu: Cục trưởng Cục Quân giới; Thiếu tướng; Giáo sư, Viện sĩ
Danh hiệu: Anh hùng Lao động năm 1952; Giải thưởng Hồ Chí Minh về khoa học và công nghệ đợt I năm 1996.

5

Ảnh tư liệu về Giáo sư, Viện sĩ, Thiếu tướng, Anh hùng Lao động Trần Đại Nghĩa.

Trong lịch sử kháng chiến chống thực dân Pháp, bên cạnh những người trực tiếp cầm súng ngoài chiến trường còn có những con người chiến đấu bằng trí tuệ, khoa học và kỹ thuật. Giáo sư, Viện sĩ, Thiếu tướng Trần Đại Nghĩa là một trong những người tiêu biểu nhất. Ông đã dành kiến thức khoa học của mình để phục vụ kháng chiến, góp phần đặt nền móng cho ngành quân giới và công nghiệp quốc phòng Việt Nam.

Trần Đại Nghĩa tên khai sinh là Phạm Quang Lễ, sinh ngày 13/9/1913 trong một gia đình nhà giáo nghèo ở tỉnh Vĩnh Long. Cha mất khi ông còn nhỏ, nhưng nhờ sự chăm lo của gia đình cùng nghị lực học tập, Phạm Quang Lễ đã vươn lên trở thành một người có học vấn xuất sắc.

Ngay từ thời trẻ, ông đã có niềm say mê đặc biệt với khoa học kỹ thuật. Sau khi sang Pháp học tập, ông tiếp tục nghiên cứu sâu về kỹ thuật và đặc biệt quan tâm đến lĩnh vực chế tạo vũ khí. Trong nhiều năm, ông âm thầm tích lũy kiến thức và tài liệu về vũ khí quân sự. Đến năm 1946, ông đã có một khối lượng rất lớn tài liệu nghiên cứu phục vụ cho việc chế tạo vũ khí.

Ảnh minh họa: Trần Đại Nghĩa trong những năm học tập, nghiên cứu ở nước ngoài và trở về Việt Nam.

Tháng 9/1946, hưởng ứng lời kêu gọi của Chủ tịch Hồ Chí Minh, ông từ bỏ cuộc sống và điều kiện nghiên cứu thuận lợi ở Pháp để trở về nước. Cùng trở về với Bác Hồ còn có một số trí thức Việt Nam khác, trong đó có kỹ sư Võ Quý Huân và bác sĩ Trần Hữu Tước.

Ngày 5/12/1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh trực tiếp giao cho Phạm Quang Lễ nhiệm vụ làm Cục trưởng Cục Quân giới. Cũng trong dịp này, Người đặt cho ông tên mới là Trần Đại Nghĩa. Cái tên ấy gắn với nhiệm vụ mà ông đảm nhận và cũng trở thành tên tuổi đi vào lịch sử khoa học, quân sự Việt Nam.

Chỉ ít ngày sau, Toàn quốc kháng chiến bùng nổ. Đất nước bước vào cuộc chiến lâu dài chống thực dân Pháp. Việt Nam lúc ấy thiếu thốn nghiêm trọng về vũ khí, máy móc và nguyên vật liệu. Đối phương có ưu thế lớn về trang bị quân sự.

Trong hoàn cảnh đó, nhiệm vụ của Trần Đại Nghĩa và những người làm công tác quân giới trở nên đặc biệt quan trọng: phải tự nghiên cứu, tự chế tạo vũ khí từ những điều kiện rất hạn chế để phục vụ chiến trường.

Ảnh minh họa: các xưởng quân giới trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp.

Ngày 4/2/1947, Nha Nghiên cứu kỹ thuật thuộc Cục Quân giới được thành lập và Trần Đại Nghĩa được giao làm giám đốc. Đây là tiền thân của một cơ sở nghiên cứu kỹ thuật quân sự quan trọng sau này. Mục tiêu của đơn vị là nghiên cứu, thiết kế và chế tạo vũ khí phù hợp với điều kiện thực tế của Việt Nam.

Từ những điều kiện thiếu thốn, các cán bộ kỹ thuật đã nghiên cứu chế tạo nhiều loại vũ khí phục vụ bộ đội. Trong đó có bazooka, súng không giật SKZ và đạn bay – những sản phẩm gắn với quá trình nghiên cứu, chỉ đạo kỹ thuật của Trần Đại Nghĩa trong kháng chiến chống Pháp.

Điều đáng khâm phục là những công việc ấy không diễn ra trong phòng thí nghiệm hiện đại. Các nhà khoa học và công nhân quân giới phải làm việc trong điều kiện chiến tranh, thiếu máy móc, thiếu nguyên vật liệu, thường xuyên phải di chuyển để bảo đảm an toàn.

Có những lúc nhiệm vụ nghiên cứu tưởng như không thể thực hiện được. Nhưng bằng kiến thức, kinh nghiệm và tinh thần sáng tạo, Trần Đại Nghĩa cùng đồng đội từng bước biến những ý tưởng trên bản vẽ thành vũ khí có thể sử dụng trên chiến trường.

4

Ảnh minh họa: một số loại vũ khí do ngành quân giới Việt Nam nghiên cứu, chế tạo trong kháng chiến chống Pháp.

Những thành quả của ngành quân giới đã giúp bộ đội ta từng bước nâng cao khả năng chiến đấu. Từ chỗ phụ thuộc nhiều vào vũ khí thu được hoặc vũ khí thô sơ, Việt Nam từng bước tự nghiên cứu và sản xuất được nhiều loại trang bị phù hợp với yêu cầu chiến trường.

Đó là đóng góp rất lớn của Trần Đại Nghĩa: ông không trực tiếp đứng ở chiến hào trong mọi trận đánh, nhưng những công trình của ông góp phần tạo ra sức mạnh cho những người lính đang chiến đấu ở phía trước.

Năm 1948, Trần Đại Nghĩa được phong quân hàm Thiếu tướng, trở thành một trong những vị tướng đầu tiên của Quân đội nhân dân Việt Nam. Năm 1952, tại Đại hội Chiến sĩ thi đua và cán bộ gương mẫu toàn quốc lần thứ nhất, ông được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lao động, là một trong ba Anh hùng Lao động đầu tiên của nước ta.

Ảnh tư liệu về Trần Đại Nghĩa trong những năm kháng chiến.

Sau Chiến thắng Điện Biên Phủ năm 1954, Trần Đại Nghĩa tiếp tục có nhiều đóng góp cho đất nước trong lĩnh vực khoa học, giáo dục và quản lý. Ông từng giữ nhiều cương vị quan trọng, trong đó có Hiệu trưởng đầu tiên của Trường Đại học Bách khoa Hà Nội, Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học và Kỹ thuật Nhà nước và Viện trưởng Viện Khoa học Việt Nam.

Năm 1996, ông được trao Giải thưởng Hồ Chí Minh đợt I về cụm công trình nghiên cứu và chỉ đạo kỹ thuật chế tạo vũ khí trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp.

Trần Đại Nghĩa qua đời ngày 9/8/1997, hưởng thọ 83 tuổi. Nhưng những gì ông để lại không chỉ là những công trình khoa học. Đó còn là một bài học về cách một trí thức có thể đem kiến thức của mình phục vụ đất nước trong thời điểm khó khăn nhất.

Điều đặc biệt trong câu chuyện của Trần Đại Nghĩa là ông đã đứng trước một lựa chọn rất lớn. Ông đang có điều kiện học tập và nghiên cứu ở châu Âu, nhưng khi đất nước bước vào cuộc kháng chiến, ông trở về Việt Nam và chấp nhận những thiếu thốn, nguy hiểm của chiến tranh.

Ông không cầm súng ngoài chiến hào, nhưng ông góp phần tạo ra những khẩu súng để người lính có thể chiến đấu.

Đó chính là giá trị đặc biệt trong câu chuyện của Trần Đại Nghĩa. Lịch sử không chỉ được làm nên bởi những người trực tiếp xung trận. Lịch sử còn được tạo nên bởi những người dùng trí tuệ để giải quyết những vấn đề sống còn của đất nước.

Từ một cậu bé nghèo ở Vĩnh Long, Phạm Quang Lễ đã trở thành Giáo sư, Viện sĩ, Thiếu tướng và Anh hùng Lao động Trần Đại Nghĩa. Hành trình ấy cho thấy sức mạnh của tri thức khi được đặt vào đúng thời điểm và hướng tới lợi ích của dân tộc.

Trần Đại Nghĩa – nhà khoa học của kháng chiến – đã biến tri thức thành sức mạnh, biến những điều tưởng như không thể thành hiện thực và góp phần đặt nền móng cho ngành quân giới, công nghiệp quốc phòng Việt Nam.

Câu chuyện của ông cũng nhắc thế hệ hôm nay rằng lòng yêu nước có thể được thể hiện bằng nhiều cách. Có người cầm súng chiến đấu, có người mở đường, có người tải lương, và cũng có người đứng trong những xưởng nghiên cứu giữa rừng Việt Bắc để tìm cách chế tạo vũ khí cho tiền tuyến.

Mỗi người một nhiệm vụ, nhưng tất cả đều hướng đến một mục tiêu chung: độc lập cho Tổ quốc.