Trần Đại Nghĩa: "Ông vua vũ khí" và tấm lòng phụng sự Tổ quốc
Trong lịch sử ngành khoa học quân sự và cách mạng Việt Nam, Giáo sư, Viện sĩ Trần Đại Nghĩa (tên thật là Phạm Quang Lễ) là một huyền thoại sống động. Ông là hình mẫu tiêu biểu cho tri thức Việt Nam vượt qua mọi khó khăn, mang trí tuệ hiện đại cống hiến trọn vẹn cho sự nghiệp giải phóng dân tộc và xây dựng đất nước.
Sinh ra tại Vĩnh Long trong một gia đình nghèo hiếu học, Phạm Quang Lễ bằng ý chí phi thường đã nhận được học bổng sang Pháp du học năm 1935. Tại đây, ông tốt nghiệp hàng loạt bằng kỹ sư và cử nhân khoa học uy tín, có sự nghiệp rạng rỡ và mức lương cao tại các tập đoàn lớn ở châu Âu. Tuy nhiên, đằng sau công việc kỹ sư, ông âm thầm tự học, tích lũy kiến thức chế tạo vũ khí với một tâm nguyện duy nhất: chờ ngày trở về phụng sự đất nước.
Năm 1946, khi Chủ tịch Hồ Chí Minh sang Pháp dự Hội nghị Fontainebleau, Phạm Quang Lễ đã đưa ra quyết định bước ngoặt cuộc đời: từ bỏ tương lai nhung lụa ở phương Tây để theo Bác Hồ về nước kháng chiến. Chính Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đặt cho ông tên mới — Trần Đại Nghĩa — với gửi gắm gánh vác "nghĩa lớn" vì dân, vì nước.
Được giao trách nhiệm Cục trưởng Cục Quân giới, giữa chiến khu Việt Bắc thiếu thốn đủ đường, Trần Đại Nghĩa cùng các đồng nghiệp đã làm nên những kỳ tích khoa học quân sự chấn động:
Súng Bazooka và SKZ: Chế tạo thành công súng chống tăng Bazooka và súng không giật SKZ từ những vật liệu thô sơ. Những vũ khí này có sức phá hủy khủng thiếp, làm phá sản chiến thuật xe tăng, thiết giáp và đồn bốt kiên cố của quân Pháp.
Tên lửa đạn đạo và bom bay: Tiếp tục nghiên cứu, chế tạo các loại đạn, mìn và khí tài quân sự phục vụ cho các chiến dịch lớn, đặc biệt là Chiến dịch Điện Biên Phủ năm 1954.
Sau khi hòa bình lập lại, ông tiếp tục đảm nhiệm nhiều trọng trách lớn của Nhà nước như Thứ trưởng Bộ Công thương, Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học và Kỹ thuật Nhà nước, Chủ tịch đầu tiên của Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam. Ông là người đặt nền móng vững chắc cho sự phát triển của khoa học và công nghệ Việt Nam hiện đại.
Thiếu tướng, Giáo sư, Viện sĩ Trần Đại Nghĩa không chỉ để lại những công trình khoa học giá trị, mà quan trọng hơn là một tấm gương sáng ngời về lòng yêu nước thuần khiết: trí tuệ đỉnh cao luôn đi cùng sự khiêm nhường, phụng sự Tổ quốc mà không màng danh lợi.
