Trần Đại Nghĩa-Trí tuệ Việt giữa thời hoa lửa

Trần Đại Nghĩa tên thật là Phạm Quang Lễ, sinh năm 1913 trong một gia đình nhà giáo

nghèo tại xã Hòa Hiệp, huyện Tam Bình, tỉnh Vĩnh Long. Mồ côi cha từ năm lên sáu, ông

lớn lên dưới sự tần tảo của mẹ và sự bảo bọc của chị gái. Ngay từ thuở thiếu thời, Phạm

Quang Lễ đã nổi tiếng với trí thông minh thiên bẩm và nghị lực học tập phi thường. Năm

1935, ông giành được học bổng sang Pháp du học. Tại kinh đô ánh sáng, ông không chỉ

chinh phục hàng loạt bằng kỹ sư danh giá tại các trường đại học hàng đầu về cầu đường,

điện, hàng không và cử nhân toán học, mà còn âm thầm thực hiện một kế hoạch táo bạo:

nghiên cứu về vũ khí và công nghiệp quốc phòng – một lĩnh vực bị thực dân Pháp cấm

đoán ngặt nghèo đối với người bản xứ.

Suốt 11 năm đằng đẵng ở Pháp và Đức, Phạm Quang Lễ đã sống một cuộc đời "khổ

hạnh" vì khoa học. Ông len lỏi vào các thư viện, các nhà máy vũ khí, tỉ mỉ ghi chép và

thu thập hàng nghìn trang tài liệu quý giá về thuốc nổ và hỏa lực. Năm 1946, khi Chủ tịch

Hồ Chí Minh sang Pháp đàm phán, Phạm Quang Lễ đã gặp Người và bày tỏ nguyện vọng

thiết tha được trở về phục vụ kháng chiến. Chính Bác Hồ đã đặt cho ông bí danh Trần

Đại Nghĩa – cái tên mang hàm ý "vì nghĩa lớn" – để giữ bí mật và nhắc nhở về sứ mệnh

cao cả của ông đối với quốc gia, dân tộc.

Trở về chiến khu Việt Bắc với hành trang là hàng tấn tài liệu kỹ thuật quý giá, Trần Đại

Nghĩa được giao trọng trách Cục trưởng Cục Quân giới. Trong hoàn cảnh đất nước lúc

bấy giờ, máy móc thô sơ, nguyên liệu khan hiếm và trình độ công nhân còn hạn chế, việc

chế tạo vũ khí hiện đại dường như là điều không tưởng. Thế nhưng, bằng trí tuệ thiên tài

và tinh thần tự lực cánh sinh, ông đã cùng các cộng sự thực hiện những kỳ tích xoay

chuyển cục diện chiến trường.

Thành tựu chói lọi nhất của ông chính là việc chế tạo thành công súng và đạn Bazooka

vào đầu năm 1947. Thời điểm đó, xe tăng và tàu chiến của Pháp là nỗi khiếp sợ đối với

bộ đội ta. Với sự ra đời của Bazooka – loại vũ khí có sức xuyên phá cực mạnh, lần đầu

tiên quân đội ta có thể đánh bại những "pháo đài di động" của giặc. Sau đó, ông tiếp tục

nghiên cứu và cho ra đời súng không giật SKZ – loại vũ khí hạng nặng nhưng lại rất gọn

nhẹ, có thể mang vác trên vai để công phá các đồn bốt kiên cố. Những loại vũ khí mang

thương hiệu "Trần Đại Nghĩa" không chỉ có giá trị thực chiến to lớn mà còn là đòn giáng

mạnh vào tâm lý quân xâm lược, khiến chúng phải kinh ngạc trước trí tuệ của một dân

tộc mà chúng vốn coi là lạc hậu.

Không chỉ dừng lại ở kháng chiến chống Pháp, trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu

nước, Trần Đại Nghĩa tiếp tục đóng góp trí tuệ vào những vấn đề kỹ thuật hóc búa nhất.

Ông là người trực tiếp tham gia nghiên cứu giải pháp chống lại bom từ trường của địch,

cải tiến tên lửa SAM-2 để đánh bại "siêu pháo đài bay" B-52, góp phần bảo vệ bầu trời

Hà Nội trong những ngày đêm rực lửa năm 1972. Mọi nghiên cứu của ông đều xuất phát

từ yêu cầu cấp bách của thực tiễn, lấy mục tiêu bảo vệ xương máu chiến sĩ làm kim chỉ

nam.

Dù đạt được những vinh quang tột đỉnh, là Viện sĩ của những viện hàn lâm danh giá thế

giới, Trần Đại Nghĩa vẫn luôn giữ cho mình một lối sống vô cùng giản dị, khiêm nhường

và liêm khiết. Ông sống giữa lòng dân, cùng ăn, cùng ở, cùng làm việc với công nhân

quân giới trong những lán trại thiếu thốn ở chiến khu. Ông không bao giờ coi những phát

minh của mình là tài sản cá nhân mà luôn nhấn mạnh đó là kết quả của sức mạnh tập thể.

Năm 1952, ông là một trong bảy người đầu tiên được Nhà nước phong tặng danh hiệu

Anh hùng Lao động – sự ghi nhận xứng đáng cho một đời tận hiến.

Những năm tháng sau hòa bình, trên cương vị Viện trưởng Viện Khoa học Việt Nam đầu

tiên hay Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học và Kỹ thuật Nhà nước, ông vẫn miệt mài đặt nền

móng cho nền khoa học nước nhà. Giáo sư, Viện sĩ Trần Đại Nghĩa qua đời năm 1997, để

lại một di sản đồ sộ về khoa học quân sự và một tấm gương sáng về đạo đức cách mạng.

Ông đã minh chứng cho thế giới thấy rằng: Khoa học chân chính không có biên giới,

nhưng nhà khoa học phải có Tổ quốc, và khoa học chỉ thực sự tỏa sáng khi nó phục vụ

cho tự do và công lý.

Ngày nay, tên của ông được đặt cho những ngôi trường chuyên nổi tiếng, những con phố

khang trang từ Bắc chí Nam. Nhưng tượng đài lớn nhất về ông chính là niềm tự hào của

người dân Việt Nam về một "ông tiên" quân giới, một vị tướng của tri thức và lòng nhân

ái. Cuộc đời Trần Đại Nghĩa mãi mãi là nguồn cảm hứng bất tận cho thế hệ trí thức trẻ

trên hành trình chinh phục những đỉnh cao khoa học, nhắc nhở chúng ta rằng: Với lòng

yêu nước nồng nàn và trí tuệ sáng tạo, chúng ta có thể tạo nên những điều kỳ diệu từ bàn

tay trắng, để giữ vững nền độc lập và xây dựng một Việt Nam hùng cường.