TRẦN ĐẠI NGHĨA – TỪ KỸ SƯ Ở CHÂU ÂU ĐẾN “ÔNG PHẬT LÀM SÚNG”
Có những trí thức từ bỏ cuộc sống thuận lợi ở nước ngoài để trở về một đất nước đang trong chiến tranh. Giáo sư, Viện sĩ Trần Đại Nghĩa là một trong những trường hợp đặc biệt nhất.
Ông tên thật là Phạm Quang Lễ, sinh năm 1913 tại Vĩnh Long. Từ nhỏ, ông nổi tiếng thông minh, ham học và sau này được sang Pháp học tập. Trong nhiều năm ở châu Âu, ông nghiên cứu kỹ thuật, cơ khí và đặc biệt quan tâm đến lĩnh vực vũ khí.
Năm 1946, khi Chủ tịch Hồ Chí Minh sang Pháp, Phạm Quang Lễ có cơ hội gặp Người. Sau đó, ông quyết định từ bỏ công việc và cuộc sống ở châu Âu để theo Bác Hồ trở về Việt Nam. Chủ tịch Hồ Chí Minh đặt cho ông tên mới là Trần Đại Nghĩa.
Đó không đơn thuần là một cuộc trở về.
Ông trở về một đất nước vừa giành được độc lập nhưng đang đứng trước nguy cơ chiến tranh, cơ sở công nghiệp gần như chưa có, máy móc thiếu thốn, vật liệu nghèo nàn và ngành công nghiệp quốc phòng hầu như phải bắt đầu từ con số không.
Trong hoàn cảnh ấy, Trần Đại Nghĩa cùng những cộng sự nghiên cứu, chế tạo nhiều loại vũ khí phục vụ kháng chiến. Những công trình nổi bật gắn với tên tuổi ông gồm bazooka, súng không giật SKZ và các loại đạn phục vụ chiến trường. Những thành quả ấy góp phần giúp bộ đội Việt Nam từng bước có được những vũ khí mạnh hơn trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp.
Đại tướng Võ Nguyên Giáp từng gọi ông bằng cái tên trìu mến “Ông Phật làm súng”. Một nhà khoa học hiền hậu, ít nói, nhưng những sản phẩm ông tạo ra lại mang sức mạnh đặc biệt trên chiến trường.
Năm 1948, Trần Đại Nghĩa được phong quân hàm Thiếu tướng khi mới 35 tuổi. Năm 1952, ông là một trong những trí thức đầu tiên được phong danh hiệu Anh hùng Lao động. Sau này, ông tiếp tục đảm nhiệm nhiều vị trí quan trọng trong khoa học, kỹ thuật và giáo dục Việt Nam.
Câu chuyện của Trần Đại Nghĩa cho thấy tri thức có thể trở thành một loại sức mạnh đặc biệt của đất nước.
Ông không trực tiếp xung phong qua hàng rào hay chiến đấu trong chiến hào như những người lính bộ binh. Nhưng trong những phòng nghiên cứu giữa điều kiện thiếu thốn, mỗi bản vẽ, mỗi thử nghiệm thành công của ông đều hướng về chiến trường.
Trần Đại Nghĩa đã chứng minh rằng người trí thức cũng có một mặt trận của riêng mình. Khi tài năng được đặt bên cạnh lòng yêu nước, một phòng nghiên cứu nhỏ giữa chiến khu cũng có thể tạo nên sức mạnh cho cả một dân tộc.
