TRẬN ĐÁNH LŨNG BŨM VÀ TẤM BIA GHI DẤU

Đèo Din (thuộc làng Dọc, xã Việt Hồng, nơi giáp ranh với xã Đại Lịch), trận đánh (do Hoàng Minh Lưu chỉ huy) diễn ra sáng ngày 20 tháng 11 năm 1947, diệt một sỹ quan Pháp và năm lính ngụy, trong trận này xuất hiện tấm gương “cướp súng giặc đánh giặc” của chiến sỹ du kích trẻ Hoàng Văn Thọ, năm 1998 được Nhà nước truy tặng danh hiệu Anh hùng liệt sỹ lực lượng vũ trang nhân dân.

Còn trận Bãi Chằm? “Bãi Chằm” thực ra là bãi sình lầy thuộc làng Bằng Là xã Đại Lịch, nơi đây có tên địa danh là Lũng Bũm (thung lũng Chằm lầy) nằm trên trục đường mòn xã Đại Lịch đi xã Chấn Thịnh. Khe nước từ Lũng Bũm chảy xuôi khoảng 300m có một bãi lầy, người dân địa phương gọi là Khe Lầy. Khi đồng bào Thái Bình lên đây xây dựng kinh tế (1961 - 1964) Khe Lầy được đọc chệch là Khe Lày. Khe nước chảy xuôi về xã Chấn Thịnh đổ ra Ngòi Lao, nhập với dòng Sông Hồng.

Khu vực Lũng Bũm (Bãi Chằm) chỉ có con đường độc đạo giữa hai xã, một bên là chằm lầy cỏ rôm, một bên là các quả đồi liên hoàn.

Tháng 10 năm 1947, Tỉnh ủy Yên Bái xác định Đại Lịch là vùng hậu địch nên đã điều đội võ trang (bộ đội chủ lực) do Kim Tiến chỉ huy về đóng tại Khe Lầy, trong khi đó một đơn vị quân địa phương (huyện Văn Chấn) do Hà Thiết Hùng chỉ huy về đóng tại ngọn Ngòi Thé (Bằng Là), còn du kích Đại Lịch (do Đào Tiến Lộc, Bí thư chi bộ làm Chính trị viên. Hoàng Minh Lưu làm Đội trưởng) lấy làng Thanh Bồng làm điểm tập kết. Vừa cơ động, vừa án ngữ, ba đơn vị quân đã tạo nên thế chân kiềng chặn chốt ba tuyến đường huyết mạch: Đại Lịch vào Mỵ, Đại Lịch ra Việt Hồng, Đại Lịch đi Chấn Thịnh. Đồng thời có thể chia cắt mối liên thông giữa các đồn Pháp đóng ở Bồ (Chấn Thịnh), Dọc (Việt Hồng) và Mỵ.

Trận đánh Lũng Bũm tháng 12 năm 1947 đã đi vào sử sách.

Cuốn “Lịch sử kháng chiến chống thực dân Pháp của quân và dân Tây Bắc 1945 - 1954” do NXB Khoa học xã hội ấn hành năm 2003 ghi rõ: Đầu tháng 12 năm 1947 lực lượng du kích Đại Lịch tiếp tục phối hợp với bộ đội đánh địch ở Bồ Kết, Bãi Chằm, diệt và bắt 40 tên địch (trang 184). Cuốn “Yên Bái, hồi ức thời đánh Pháp” của tác giả Doãn Kim (Lê Văn Kim, nguyên Bí thư Huyện ủy Văn Chấn 1947 – 1949 do NXB Quân đội Nhân dân ấn hành năm 2005) ghi: ‘Tháng 12 năm 1947, địch mở một trận càn lớn do tên quan hai Pháp chỉ huy với hai đại đội lính khố đỏ. Nắm được ý đồ của địch, tỉnh đội Yên Bái đã điều một đơn vị chủ lực phối hợp với Du kích xã Đại Lịch bí mật phục kích ở Lũng Bũm. Trận chiến đấu diễn ra quyết liệt, ta diệt một tên Pháp, 9 tên ngụy, bắt sống hàng chục tên, thu hai súng máy, bốn súng trường’ (Trang 111).

Cuốn “Truyền thống 50 năm chiến đấu, xây dựng, trưởng thành” của Đảng bộ và nhân dân xã Đại Lịch – 1947 – 1997 do Ban chấp hành Đảng bộ xã Đại Lịch cho ấn hành tháng 12 năm 1998 viết: “Chiến thắng Lũng Bũm tháng 12 năm 1947 làm cho quân giặc hoang mang, không dám đi càn quét như trước nữa. Qua chiến thắng này khẳng định khả năng hợp đồng chiến đấu giữa bộ đội và du kịch đã tăng thêm sức mạnh chiến đấu và giành thắng lợi to lớn” (Trang 52).

Ông Hà Thiết Hùng, nguyên Ủy viên Trung ương Đảng, nguyên Bí thư tỉnh ủy Hoàng Liên Sơn, nguyên Đại đội trưởng Đại đội 86 bộ đội địa phương Văn Chấn (năm 1948) và là người trực tiếp chỉ huy một mũi tiến công đánh trận Lũng Bũm tháng 12 năm 1947 kể: “Tôi đang phụ trách một đơn vị địa phương của huyện (lúc đó gọi là du kích tập trung) đóng ở ngọn Ngòi Thé – Bằng Là thì được lệnh cho đơn vị vận động gấp về khu vực Bãi Chằm Lũng Bũm. Khi tiếp cận nơi trận địa thì đơn vị chủ lực của Kim Tiến đã chặn địch nổ súng giáp lá cà, du kích Đại Lịch và Chấn Thịnh đã đánh chặn hai đầu đường, tôi cho bộ đội tấn công tiếp ứng. Sự phối hợp rất kịp thời và ăn ý khiến toán lính đi đầu do Pháp chỉ huy bị tiêu diệt hoàn toàn, số còn lại đầu hàng, ta thu nhiều khí giới. Trận đánh diễn ra cuối buổi sáng, chỉ trong khoảng ba mươi phút”.

Lũng Bũm là trận đánh diệt sinh lực địch thứ hai trong vùng tạm chiếm và là trận đầu tiên phối hợp ba lực lượng: Bộ đội chủ lực, bộ đội địa phương và du kích liên xã. Chiến thắng tuy không lớn nhưng ở thời điểm đó gây được tiếng vang rộng, khích lệ nhân dân kháng chiến. Và nó đã khẳng định chủ trương phát động chiến tranh du kích đánh địch ngay trong lòng địch của Tỉnh ủy Yên Bái⁽*⁾ là hoàn toàn đúng đắn và sáng tạo, góp phần nhanh chóng đảo ngược thế cờ, giành những thắng lợi lớn hơn sau này.

Trận Lũng Bũm ghi danh nhiều gương chiến đấu dũng cảm như chiến sỹ du kích Ngai Tuấn (Xã Chấn Thịnh) vật nhau với một tên địch, dìm hắn xuống đầm lầy, cướp được súng. Chiến sỹ du kích Hoàng Văn Tỵ (xã Đại Lịch) truy kích địch bị chúng bắn bị thương, vẫn tiếp tục truy đuổi.

Gần 70 năm trôi đi, số chiến sỹ của ba lực lượng trong trận Lũng Bũm xưa, nay chỉ còn đếm trên đầu ngón tay và đều đã ở tuổi trên dưới 85. Bãi Chằm ngày đó giờ là ao cá, nhà cửa, đồi cây. Đoạn đường mòn lính Pháp đi càn bị bộ đội chủ lực Kim Tiến bất ngờ chốt chặn, chớp nhoáng, biến thành trận đánh giáp lá cà, nay đã là ngã ba trục bê tông liên thôn, liên xã. Đại Lịch đổi mới và phát triển nhưng dấu tích lịch sử chiến thắng Lũng Bũm năm 1947 dường như bị mờ xa bởi thời gian, cảnh vật và thế hệ cao niên dần ra đi. Với ý tưởng góp phần tri ân các liệt sỹ, các chiến sỹ và nhân dân hy sinh trong ba cuộc chiến tranh bảo vệ Tổ quốc, tri ân những người có công chiến đấu bảo vệ quê hương Văn Chấn, cũng là nhằm nhắc nhở thế hệ sau đừng bao giờ quên lịch sử, Đảng ủy, Ủy ban Nhân dân xã Đại Lịch đã cùng với một số người con quê hương tâm huyết với công việc Bảo tồn di sản, đã quyết định xây dựng văn bia di tích Trận đánh Lũng Bũm, xem đây là biểu tượng chiến thắng của nhân dân Đại Lịch ngay những năm đầu của cuộc kháng chiến chống Pháp. Công trình được thực hiện đúng với quy định Di tích lịch sử văn hóa và theo hướng xã hội hóa, được khánh thành vào dịp kỷ niệm 70 năm ngày thành lập Quân đội Nhân dân Việt Nam (1944 - 2014)⁽*⁾. Dẫu rằng bia Di tích lịch sử trận đánh Lũng Bũm chưa thật hoành tráng như mong muốn của nhiều người dân song là một việc làm rất có ý nghĩa mà phải 70 năm sau ngày chiến thắng mới có được.