Trận địa phục kích phát xít Nhật tại Đèo Khế

Trận địa phục kích phát xít Nhật tại Đèo Khế 

Tại đây, vào ngày 16 tháng 5 năm 1945, lực lượng tự vệ thôn Trúc Khê (nay là thôn Đèo Khế) đã phối hợp với giải phóng quân do đồng chí Hồng Hải, Hồng Long, Nhị Quý chỉ huy, tổ chức phục kích chặn đánh một cánh quân Nhật hành quân qua đèo Khế.

Sau trận phục kích phát xít Nhật tại chân Đèo Khế ngày 13 tháng 4 năm 1945, mặc dù vũ khí, trang bị còn thô sơ, song với tinh thần yêu nước cùng truyền thống đấu tranh anh dũng, lực lượng tự vệ thôn Đèo Khế vẫn thường xuyên luyện tập và phối hợp cùng với Cứu quốc quân của phân khu Nguyễn Huệ mở trận phục kích đánh địch trên Đèo Khế lần nữa.

Vào ngày 16 tháng 5 năm 1945, quân Nhật tập trung một lực lượng khoảng 40 quân bao gồm cả lính khố đỏ và lính Pháp xuất phát từ Phúc Yên theo đường Sơn Nam qua thị trấn Sơn Dương đi chợ Chu, Bắc Cạn để đàn áp phong trào Cách mạng tại đây.

Nắm được thời gian quân Nhật sẽ đi qua Đèo Khế, lực lượng tự vệ thôn Đèo Khế, xã Hợp Thành đã phối hợp với Cứu Quốc quân (thuộc phân khu Nguyễn Huệ) do đồng chí Hồng Hải, Hồng Long, Nhị Quý chỉ huy phục kích chặn đánh giặc Nhật tại chân Đèo Khế.

Lợi dụng địa hình đồi núi, cây cối rậm rạp, lực lượng Cứu Quốc quân và tự vệ địa phương đã bố trí đội hình hai bên tuyến Quốc lộ 37. Lực lượng phục kích có khoảng gần 30 người, trong đó có gần 10 người là tự vệ thôn Đèo Khế được trang bị súng máy, súng giáp 3, súng giáp 5, tạc đạn dao... (đây chủ yếu là những vũ khí ta đã lấy được của của địch). Quân ta chọn địa điểm phục kích giặc Nhật ở ngay chân Đèo Khế nhằm gây sự bất ngờ khiến quân địch không kịp trở tay. Đây là đoạn cua đầu tiên của Đèo Khế, với tầm quan sát của địch bị hạn chế. Ngược lại, quân ta được cây cối rậm rạp che chở, lại ở trên cao so với kẻ địch sẽ chiếm được ưu thế khi chiến đấu và đảm bảo yếu tố bất ngờ cho trận phục kích. Địa điểm này cách nơi phục kích quân Nhật ngày 16 tháng 4 năm 1945 khoảng 1,5 km

Quân Nhật được trang bị vũ khí gồm súng máy, súng giáp 3,  súng giáp 5, lựu đạn...hành quân từ hướng Sơn Dương định vượt Đèo Khế sang Thái Nguyên. Chúng đi bộ, đi ngựa và có một xe ôtô chở thuốc men, quần áo, chăn màn, lương thực, thực phẩm...

Trên đường hành quân, khi đến gần chân Đèo Khế do trời mưa, đường lầy lội nên xe ôtô bị thụt bánh, quân Nhật phải bỏ xe vác hàng đi bộ. Đợi khi quân giặc lọt vào trận địa phục kích, đồng chí Nhị Quý ra lệnh cho đồng chí Thạch Sanh (chiến sĩ của đội quân do đồng chí Nhị Quý chỉ huy) bắn một tràng súng máy vào đội hình địch. Các chiến sĩ khác đồng loạt nổ súng và ném lựu đạn vào đội hình địch. Phát hiện bị phục kích, chặn đánh, quân Nhật co cụm lại, ném lựu đạn hỏa mù, thu nhặt những tên chết và bị thương, sau đó rút chạy bằng đường rừng sang Thái Nguyên.

Trong lúc đội hình địch hỗn loạn, có ba tên lính khố đỏ chạy vào trong thôn Đèo Khế bị tự vệ bắt được, ta thu hai khẩu súng giáp 3, một khẩu súng giáp 5. Ngoài ra ta còn thu được một chiếc ôtô, thuốc men, quần áo, lương thực...do quân Nhật hoảng sợ rút chạy và bỏ lại trên đường.

 Trận phục kích phát xít Nhật giành thắng lợi là kết quả của việc kết hợp chặt chẽ giữa lực lượng Cứu Quốc quân và tự vệ địa phương, sử dụng lối đánh tiêu hao, tiêu diệt địch, gây tổn thất về lực lượng và khiến tinh thần quân Nhật thêm rệu rã, hoang mang. Trận đánh là bài học quý giá để lực lượng của ta đúc rút kinh nghiệm trong thực tiễn chiến đấu, kinh nghiệm về yếu tố bí mật, bất ngờ trong mai phục, kinh nghiệm về bảo toàn lực lượng trong chiến đấu. Đồng thời qua trận đánh quân ta đã thu được nhiều chiến lợi phẩm, thực hiện thắng lợi chủ trương "lấy của địch đánh địch".