TRẦN ĐÌNH LONG - NGƯỜI CỐ VẪN THẦM LẶNG TRONG MÙA THU CÁCH MẠNG THÁNG TÁM

Giữa những ngày sục sôi của Cách mạng Tháng Tám năm 1945 tại Hà Nội, bên cạnh những người trực tiếp lãnh đạo quần chúng giành chính quyền còn có một người cố vấn từng trải, góp phần đưa ra những quyết định quan trọng trong thời khắc lịch sử. Ông là Trần Đình Long – nhà cách mạng, nhà báo và người trí thức đã dành cuộc đời mình cho lý tưởng độc lập dân tộc.

Người trí thức đi theo con đường cách mạng

Trong lịch sử Cách mạng Tháng Tám năm 1945 ở Hà Nội, nhiều người biết đến Nguyễn Khang, Nguyễn Quyết, Lê Trọng Nghĩa hay Trần Tử Bình. Nhưng phía sau những quyết định quan trọng của Ủy ban Khởi nghĩa Hà Nội còn có một cái tên ít được nhắc tới hơn: Trần Đình Long.

Ông là một trí thức, nhà báo và nhà hoạt động cách mạng. Những năm trước Cách mạng Tháng Tám, Trần Đình Long từng bị thực dân Pháp bắt và giam giữ tại nhà tù Sơn La. Nhà tù khắc nghiệt không làm ông từ bỏ con đường đã lựa chọn.

Tháng 3/1945, sau khi Nhật đảo chính Pháp, những người tù chính trị ở Sơn La đấu tranh với nhà tù để trở về. Khi có mặt tại Hà Nội, Trần Đình Long nhanh chóng liên lạc với Xứ ủy Bắc Kỳ và tiếp tục nhận nhiệm vụ cách mạng.

Chỉ vài tháng sau, lịch sử đặt ông trước một nhiệm vụ đặc biệt.

Người cố vấn của Ủy ban Khởi nghĩa Hà Nội

Tháng Tám năm 1945, tình hình thay đổi từng ngày. Nhật Bản đầu hàng Đồng minh, bộ máy chính quyền thân Nhật lâm vào khủng hoảng. Thời cơ giành chính quyền đã xuất hiện.

Tại Hà Nội, việc lựa chọn đúng thời điểm và phương thức hành động có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.

Sáng ngày 16/8/1945, tại ngôi nhà số 101 phố Gambetta, nay là phố Trần Hưng Đạo, Nguyễn Khang thay mặt Xứ ủy phổ biến nghị quyết thành lập Ủy ban Quân sự Cách mạng Hà Nội, còn gọi là Ủy ban Khởi nghĩa.

Ủy ban gồm năm thành viên: Nguyễn Khang, Nguyễn Huy Khôi (Trần Quang Huy), Nguyễn Quyết, Nguyễn Duy Thân và Lê Trọng Nghĩa.

Trần Đình Long được Xứ ủy cử làm cố vấn cho Ủy ban.

Đó không đơn thuần là một danh xưng.

Trong ký ức của những người trực tiếp tham gia sự kiện, Trần Đình Long là người từng trải hơn nhiều cán bộ trẻ trong Ủy ban Khởi nghĩa. Kinh nghiệm hoạt động cách mạng và sự từng trải của ông trở nên đặc biệt cần thiết khi Hà Nội phải đưa ra những quyết định có thể ảnh hưởng tới sinh mạng của hàng vạn người.

Những ngày 16, 17 và 18 tháng Tám trôi qua trong bầu không khí hết sức khẩn trương.

Chiều 17/8, cuộc mít tinh của Tổng hội Viên chức tại Nhà hát Lớn được lực lượng cách mạng biến thành cuộc biểu dương lực lượng ủng hộ Việt Minh. Hàng vạn người xuống đường. Khí thế cách mạng lan nhanh khắp thành phố.

Thời cơ đã chín muồi.

Kế hoạch khởi nghĩa được quyết định.

Ngày Hà Nội đứng lên

Sáng 19/8/1945, Hà Nội rực đỏ màu cờ cách mạng.

Từ nội thành và các vùng ngoại thành, hàng vạn người tiến về Nhà hát Lớn. Những đoàn người từ Gia Lâm, Thanh Trì, Thường Tín, Phú Xuyên, Hoài Đức, Đan Phượng… hòa cùng nhân dân Hà Nội tạo thành một lực lượng quần chúng rộng lớn.

Sau cuộc mít tinh, các đoàn người tiến tới những cơ quan trọng yếu.

Phủ Khâm sai Bắc Bộ được tiếp quản.

Nhiều cơ quan của chính quyền cũ lần lượt về tay lực lượng cách mạng.

Nhưng thắng lợi ấy chưa đồng nghĩa mọi nguy hiểm đã kết thúc.

Tại Hà Nội lúc đó, quân đội Nhật vẫn còn hiện diện với vũ khí và lực lượng quân sự đáng kể. Nếu quân Nhật can thiệp, một cuộc đụng độ vũ trang giữa lúc hàng vạn người dân đang xuống đường hoàn toàn có thể xảy ra.

Một nhiệm vụ khó khăn được đặt ra:

Phải làm thế nào để quân Nhật không chống lại chính quyền cách mạng vừa được thiết lập?

Và Trần Đình Long lại được giao một nhiệm vụ đặc biệt.

Cuộc gặp sau khi Phủ Khâm sai được tiếp quản

Theo lời kể của Lê Trọng Nghĩa được Báo Quân đội nhân dân ghi lại, chiều ngày 19/8, sau khi Phủ Khâm sai đã được lực lượng cách mạng tiếp quản, Thường vụ Xứ ủy và Ủy ban Quân sự Cách mạng giao cho Trần Đình Long và Lê Trọng Nghĩa đi gặp phía chỉ huy Nhật.

Đó là một nhiệm vụ chứa đựng nhiều bất trắc.

Hai người đại diện cho lực lượng cách mạng vừa giành được chính quyền, trong khi phía bên kia vẫn là một đội quân có tổ chức và vũ khí.

Họ phải bước vào một cuộc thương lượng mà kết quả có thể tác động trực tiếp đến tình hình Hà Nội sau ngày khởi nghĩa.

Trần Đình Long và Lê Trọng Nghĩa đã thực hiện nhiệm vụ.

Cuộc tiếp xúc góp phần xác lập một thực tế quan trọng: phía Nhật không tiến hành đàn áp cuộc khởi nghĩa và thiết lập đầu mối liên lạc với chính quyền cách mạng.

Hà Nội tránh được một cuộc xung đột quân sự lớn trong thời khắc hết sức nhạy cảm ấy.

Nếu ngày 19 tháng Tám thường được nhớ đến bằng hình ảnh biển người trước Nhà hát Lớn, những lá cờ đỏ sao vàng và đoàn quần chúng tiến vào Phủ Khâm sai, thì cuộc gặp mà Trần Đình Long tham gia lại diễn ra lặng lẽ hơn.

Không có hàng vạn người chứng kiến.

Nhưng đó cũng là một phần của ngày lịch sử.

Một con người phía sau những quyết định lớn

Tìm hiểu về Trần Đình Long giúp chúng ta nhìn Cách mạng Tháng Tám dưới một góc độ khác.

Một cuộc cách mạng không chỉ cần lòng dũng cảm của những người xuống đường. Nó còn cần những con người biết phân tích tình thế, lựa chọn thời cơ và tìm cách hạn chế những tổn thất không cần thiết.

Trần Đình Long đã có mặt trong những thời khắc như vậy.

Ông không phải Chủ tịch Ủy ban Khởi nghĩa.

Ông cũng không phải người đứng trước hàng vạn quần chúng để đọc lời hiệu triệu ngày 19/8.

Vai trò của ông là người cố vấn.

Nhưng đôi khi, chính những con người đứng phía sau lại phải góp phần giải những bài toán khó nhất.

Từ nhà tù Sơn La trở về Hà Nội, rồi trở thành cố vấn của cơ quan chỉ đạo khởi nghĩa và tham gia cuộc tiếp xúc với phía Nhật ngay chiều 19/8, hành trình của Trần Đình Long trong những tháng cuối năm 1945 gắn chặt với những biến động lớn của đất nước.

Một số phận còn nhiều day dứt

Sau thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám, Trần Đình Long tiếp tục hoạt động trong chính quyền cách mạng non trẻ.

Nhưng quãng thời gian ấy không kéo dài.

Cuối năm 1945, ông bị bắt cóc và từ đó mất tích. Số phận của người trí thức cách mạng từng đứng giữa những thời khắc quyết định của Hà Nội trở thành một câu chuyện còn nhiều day dứt.

Một con người từng vượt qua nhà tù thực dân, trở về đúng vào thời khắc đất nước chuyển mình, tham gia chuẩn bị cuộc khởi nghĩa và nhận nhiệm vụ đối thoại với phía Nhật sau ngày giành chính quyền đã rời khỏi lịch sử một cách đầy bí ẩn.

Nhưng những gì Trần Đình Long đã làm trong mùa thu năm 1945 vẫn còn được ghi lại trong các tài liệu và hồi ức của những người cùng thời.

Để những người thầm lặng không bị lãng quên

Hơn tám mươi năm đã trôi qua kể từ mùa thu năm 1945.

Ngày nay, khi đi qua Nhà hát Lớn, phố Trần Hưng Đạo hay những địa điểm gắn với Tổng khởi nghĩa ở Hà Nội, chúng ta đang bước trên những con đường mà biết bao người cách mạng từng đi qua trong những ngày vận mệnh dân tộc được quyết định.

Trong dòng người của lịch sử ấy có những tên tuổi được nhiều thế hệ biết đến.

Cũng có những người ít được nhắc tên hơn.

Trần Đình Long là một trong số đó.

Điều đáng nhớ ở ông không chỉ nằm ở chức danh “cố vấn Ủy ban Khởi nghĩa Hà Nội”, mà còn ở việc ông đã có mặt khi những quyết định khó khăn cần được đưa ra và sẵn sàng nhận nhiệm vụ trong những tình huống đầy bất trắc.

Tìm lại câu chuyện về Trần Đình Long vì thế không chỉ là tìm hiểu tiểu sử của một nhà cách mạng.

Đó còn là cách chúng ta tìm lại những con người đứng phía sau một ngày lịch sử; những người không nhất thiết xuất hiện ở vị trí nổi bật nhất nhưng đã góp phần tạo nên thắng lợi chung.

Mùa thu năm 1945 đã đi vào lịch sử dân tộc.

Và trong mùa thu ấy, có dấu chân của Trần Đình Long – người cố vấn thầm lặng của cuộc khởi nghĩa giành chính quyền ở Hà Nội.

Nguồn tư liệu: Thành ủy Hà Nội – Lịch sử Đảng bộ thành phố Hà Nội giai đoạn 1930–2015; Ban Tuyên giáo Thành ủy Hà Nội – Hà Nội 60 năm chiến đấu, xây dựng và phát triển; Báo Quân đội nhân dân – “Ông cố vấn” Trần Đình Long và 100 ngày với chính quyền cách mạng; tư liệu của Thành phố Hà Nội về Tổng khởi nghĩa 19/8/1945.