Trận Đồn Rạch Giá Và Khí Tiết Lẫm Liệt Trên Pháp Trường

Trong ký ức của phó tướng Lâm Quang Ky cùng nhân dân xứ Kiên Giang xưa, những năm tháng kháng Pháp giữa lòng miền Tây Nam Bộ là thời kỳ "hoa lửa" bi hùng. Ở nơi sông nước mênh mông ấy, người anh hùng áo vải Nguyễn Trung Trực (tên thật là Nguyễn Văn Lịch) đã khắc ghi một thiên hùng ca bất tử vào lịch sử dân tộc.

Phó tướng Lâm Quang Ky nhớ lại, sau chiến công đốt cháy pháo hạm Espérance trên sông Nhật Tảo năm 1861, Nguyễn Trung Trực tiếp tục lãnh đạo nghĩa quân chuyển sang vùng Hà Tiên - Rạch Giá để gầy dựng căn cứ. Đêm ngày 16 tháng 6 năm 1868, Nguyễn Trung Trực trực tiếp chỉ huy nghĩa quân bất ngờ tập kích đồn Rạch Giá — một trung tâm quân sự kiên cố của Pháp. Trận đánh diễn ra vô cùng dũng mãnh, nghĩa quân tiêu diệt toàn bộ lực lượng lính Pháp cùng tên chủ tỉnh Tên-xơ (Chastenet), chiếm đóng đồn Rạch Giá suốt 5 ngày đêm, làm rúng động toàn bộ chính quyền thực dân ở Nam Kỳ.

Giới chức Pháp sau đó dốc toàn bộ binh lực từ Mỹ Tho, Vĩnh Long và Sài Gòn mở cuộc phản công quy mô lớn. Để bảo vệ căn cứ và bảo toàn lực lượng, Nguyễn Trung Trực rút quân về Phú Quốc. Quân Pháp bao vây đảo Phú Quốc, bắt giữ mẹ của ông cùng hàng trăm dân lành làm con tin, dọa thảm sát nếu ông không ra nộp mình.

Nhận thấy nguy cơ dân lành bị tàn sát và nghĩa quân bị dồn vào thế đường cùng, phó tướng Lâm Quang Ky đã dũng cảm cải trang làm Nguyễn Trung Trực ra nộp mạng để đánh lừa địch, tranh thủ thời gian cho chỉ huy rút lui. Tuy nhiên, sau khi phát hiện sự việc, quân Pháp tiếp tục siết chặt vòng vây. Để cứu mẹ, cứu dân và giữ vẹn toàn khí tiết, Nguyễn Trung Trực đã hiên ngang bước ra trước nòng súng kẻ thù.

Tại Khám Lớn Sài Gòn, quân Pháp dùng mọi chiêu bài từ phong quan tiến chức, cấp tiền bạc cho đến dụ dỗ ông sang Pháp sống trong nhung lụa, nhưng Nguyễn Trung Trực thẳng thắn khước từ. Khi viên sĩ quan Pháp hỏi ông có muốn điều gì trước khi chết, ông nhìn thẳng vào mắt kẻ thù và thốt lên câu nói bất hủ:

"Bao giờ người Tây rút hết cỏ nước Nam thì mới hết người Nam đánh Tây!"

Ngày 27 tháng 10 năm 1868, tại chợ Rạch Giá, quân Pháp đưa Nguyễn Trung Trực ra hành quyết. Trước khi đầu rơi, người anh hùng 30 tuổi vẫn ung dung ngâm một bài thơ giã biệt quê hương, giữ nguyên thái độ hiên ngang khiến chính những kẻ hành quyết cũng phải cúi đầu kính cẩn. Tấm gương kiên trung của ông cùng tình đồng chí sắt son của Lâm Quang Ky đã trở thành biểu tượng bất tử cho ý chí quật cường của nhân dân Nam Bộ.