TRẦN DUỆ TÔNG (1337 – 1377): VỊ HOÀNG ĐẾ THỨ 9 CỦA NHÀ TRẦN

Trần Duệ Tông (tên thật là Trần Kính) sinh ngày 02 tháng 6 năm Đinh Sửu (1337), là con trai thứ 11 của vua Trần Minh Tông và Đôn Cung Hoàng thái hậu (Lê thị). Năm 1372, sau cuộc khủng hoảng chính trị đẫm máu do Dương Nhật Lễ gây ra, vua Trần Nghệ Tông (anh cùng cha khác mẹ với Trần Kính) nhận thấy Trần Kính là người dũng cảm, quyết đoán, có khả năng chấn chỉnh triều chính nên đã nhường ngôi cho ông, lui về làm Thái thượng hoàng. Trần Kính lên ngôi lấy niên hiệu là Long Khánh (1372 – 1377), tức vua Trần Duệ Tông.

Lên ngôi trong bối cảnh đất nước vừa trải qua giai đoạn ăn chơi sa đọa thời Trần Dụ Tông và bị quân Chăm Pa dưới sự lãnh đạo của quốc vương kiệt xuất Chế Bồng Nga liên tục quấy nhiễu, Trần Duệ Tông nuôi chí lớn khôi phục lại sự hùng cường của Đại Việt. Ngài ra sức siết chặt kỷ cương, khôi phục quân đội, cho đúc tiền mới và chỉnh đốn lại bộ máy quan lại. Vua Duệ Tông rất bất bình trước việc quân Chăm Pa nhiều lần tràn vào cướp phá Thăng Long (như năm 1371). Ngài quyết tâm mở một chiến dịch quân sự quy mô lớn để đập tan mối đe dọa từ phương Nam, lấy lại uy nghiêm cho vương triều.Năm 1376, Chế Bồng Nga lại xua quân quấy phá biên giới. Trần Duệ Tông quyết định thân chinh dẫn 12 vạn đại quân đánh thẳng vào kinh đô Đồ Bàn (Bình Định ngày nay) của Chăm Pa. Mặc cho Thái thượng hoàng Trần Nghệ Tông và nhiều đại thần (như Mạc Đình Zhi, Ngô Miễn...) hết lời can gián vì nhận thấy nguy hiểm, vua Duệ Tông vẫn kiên quyết xuất quân. Tháng 1 năm 1377, đại quân nhà Trần tiến sát thành Đồ Bàn. Chế Bồng Nga lập kế dụ địch, cho người sang giả vờ xin hàng và báo rằng trong thành đã bỏ trống. Vua Duệ Tông vì quá tự tin vào sức mạnh quân mình nên không nghe lời khuyên cẩn trọng của tướng Đại đạo xông vào chốn hiểm yếu. Khi quân Trần tiến sâu vào thung lũng Bồ Đề (gần thành Đồ Bàn), quân Chăm Pa từ bốn phía khép chặt vòng vây, xả mưa tên đao gậy xuống đại quân Đại Việt. Trong phút sinh tử, Trần Duệ Tông vẫn giữ vững khí tiết của một đấng quân vương, tuốt gươm xông trận chiến đấu đến hơi thở cuối cùng và tử trận ngay tại chiến trường ở tuổi 40. Hàng loạt tướng lĩnh tài ba của nhà Trần như Đỗ Liêm, Nguyễn Lạp Hòa... cũng vĩnh viễn nằm lại nơi đất khách.

Lịch sử nhìn nhận Trần Duệ Tông là một vị vua có chí lớn, dũng cảm nhưng thiếu sự xảo diệu và cẩn trọng của một nhà chiến lược. Sự hy sinh của Ngài tại thành Đồ Bàn tuy là một bi kịch lịch sử đắt giá, nhưng cũng ghi dấu hình ảnh một vị quân vương Đại Việt dám đem thân mình ra nơi tuyến đầu để bảo vệ cõi bờ và danh dự quốc gia.