Trần Duy Hưng
Trong những thời khắc trọng đại của lịch sử Thủ đô, lịch sử dân tộc, ông đều có mặt: ngay sau khi Hà Nội khởi nghĩa thành công, ông là Chủ tịch Ủy ban Nhân dân Thành phố (30-8-1945). Chín năm sau, ông là Phó Chủ tịch Uỷ ban Quân quản Thành phố về tiếp quản Thủ đô ngày 10/10/1954, sau đó là Chủ tịch Ủy ban Hành chính Thành phố ngày 4-11-1954. Đã có nhiều bài viết về ông trên cương vị trọng trách đó, nhưng chỉ đến hôm nay, nghe những câu chuyện kể về ông, tôi mới cảm nhận sâu sắc hơn đức tính giản dị, liêm khiết mà ông đã suốt đời gìn giữ, truyền dạy cho con cháu thành một cách sống đẹp. Ông là bác sĩ Trần Duy Hưng.
Từ những ngày đầu cách mạng
Ông sinh ngày 16/1/1912 trên con phố cổ Thợ Nhuộm. Vốn quê gốc ở thôn Hoè Thị, xã Xuân Phương thuộc phủ Hoài Đức (nay là quận Nam Từ Liêm, Hà Nội), nhưng cụ nội là Trần Duy Phiên đã ra Thăng Long lập nghiệp. Cha ông, cụ Trần Duy Quý là công chức sở Hỏa xa Hà Nội và mua nhà ở 55bis phố Hàng Bông Ruộm (nay là phố Thợ Nhuộm). Năm 1932, ông thi đỗ vào trường Y. Tốt nghiệp ra trường đạt loại ưu, ông không vào làm ở bệnh viện công của Pháp mà xin mở cơ sở chữa bệnh tư ngay tại nhà cho được tự do. Tinh thần của Hội Hướng đạo do ông Hoàng Đạo Thuý dẫn dắt và tín nhiệm cử ông làm Huynh trưởng Hướng đạo sinh Bắc bộ đã làm lòng yêu nước của một trí thức được thấm sâu trong nhận thức và hành động: ông đi biểu diễn với các bạn ở chợ Canh, ủng hộ Việt Minh; ông không muốn lệ thuộc vào đồng lương của người Pháp, mở phòng khám tư ở ngay nhà của gia đình trên phố Thợ Nhuộm, để vừa cứu người vừa có điều kiện dễ dàng hoạt động.
Những năm 1942-1944, Hà Nội ngột ngạt, đau thương trong những vụ khủng bố khốc liệt của thực dân Pháp và phát xít Nhật. Ngôi nhà 55 bis có phòng khám của bác sĩ Trần Duy Hưng đã trở thành cơ sở bí mật của cách mạng. Bà Trần Thị Mỹ, em gái ông, làm hộ sinh luôn cho phòng khám cũng đã hoạt động, giữ hộp thư liên lạc với cấp trên. Hai anh em còn cung cấp thuốc theo yêu cầu của Việt Minh để gửi lên chiến khu. Có động tĩnh gì, bác sĩ Trần Duy Hưng mặc áo blu ra tiếp bọn địch lịch sự nên chúng chỉ khám xét qua loa rồi đi.
Yêu nước, ghét Pháp, ông không chịu tham gia nội các chính phủ bù nhìn Trần Trọng Kim; và ông đã sớm nhìn ra con đường phải hướng tới.
Cách mạng tháng Tám thành công, bác sĩ Trần Duy Hưng được Chủ tịch Hồ Chí Minh chọn làm Chủ tịch chính thức của Chính quyền dân chủ nhân dân thay đồng chí Nguyễn Huy Khôi là Chủ tịch UBND lâm thời chuyển sang công tác khác. Trong Uỷ ban có đồng chí Khuất Duy Tiến làm Phó Chủ tịch, các ông Trịnh Văn Bô, Nghiêm Tử Trình, Đoàn Vạn Vân làm uỷ viên. Anh Trần Tiến Đức, con trai thứ hai của Chủ tich Trần Duy Hưng rất nhớ những câu chuyện kể của cha về những ngày đầu tiên lãnh đạo chính quyền thành phố: “Lúc được Bác tin cậy cử làm Chủ tịch thành phố, cha tôi thưa với Bác: “Thưa Cụ, tôi chưa có kinh nghiệm để làm quản lý”, Bác liền bảo: “Thế chú tưởng tôi có kinh nghiệm à? Tất cả đều phải học”. Và ông đã học từ chính cuộc cách mạng vĩ đại của nhân dân để xây dựng một chính quyền thực sự của dân do dân vì dân như lời dạy của Bác. Kẻ thù âm mưu lật đổ chính quyền cách mạng, tình thế đất nước như ngàn cân treo trên sợi tóc. Những vụ ám sát, bắt cóc Việt Minh do bọn Việt Quốc, Việt Cách tổ chức thường xảy ra trên đường phố Hà Nội: đồng chí Trần Đình Long, cán bộ ngoại giao của Đảng bị chúng giết hại; ông Bồ Xuân Luật, Bộ trưởng của Chính phủ, bị chúng ám sát hụt. Bác sĩ Trần Duy Hưng bị chúng bắt cóc hụt bởi ông là một trong sáu ứng cử viên do Mặt trận Việt Minh giới thiệu để bầu tại Hà Nội trong cuộc Tổng tuyển cử bầu Quốc hội đầu tiên của nước Việt Nam DCCH (Chủ tịch Hồ Chí Minh, bác sĩ Trần Duy Hưng, ông Vũ Đình Hòe, bà Nguyễn Thị Thục Viên, bác sĩ Nguyễn Văn Luyện, ông Hoàng Văn Đức). Được các tầng lớp nhân dân, văn sĩ, trí thức yêu mến, ông là đại biểu có số phiếu bầu chiếm tỷ lệ cao (73,7%) và đứng thứ hai, sau Chủ tịch Hồ Chí Minh (98,4%) (Báo Cứu Quốc , số 140, ngày 12-1-1946). Phải ở trong bối cảnh mà bọn Việt Quốc, Việt Cách ra rả nói xấu Việt Minh, phá hoại tổng tuyển cử, mới thấy dân tin yêu ông Chủ tịch Thành phố của mình đến thế.
Các đại biểu quốc hội của Hà Nội ra mắt cử tri tại Khu Việt Nam học xá, ngày 12-1-1946 (Bác sĩ Trần Duy Hưng đứng sau Chủ tịch Hồ Chí Minh).
Những việc mới mẻ, cấp bách của một chính quyền dân chủ nhân dân để chống thù trong giặc ngoài, ổn định nhân tâm, đoàn kết nhân dân, củng cố và kiện toàn các cấp chính quyền từ thành phố xuống các khu phố nội thành, làng xã ngoại thành, thực hiện chính sách phát triển kinh tế nhiều thành phần khuyến khích các nhà công thương yêu nước sản xuất, buôn bán, thành lập các công ty cổ phần, bước đầu xây dựng nền kinh tế - văn hoá - giáo dục mới … hàng núi việc đòi hỏi ông phải quán xuyến, quan tâm, chỉ đạo sát sao các cấp các ngành. Ông Nguyễn Văn Trân, nguyên Chủ tịch Uỷ ban Nhân dân Bắc bộ thời gian này vẫn nhớ: “Tôi thường gặp anh Trần Duy Hưng, khi thì ở cuộc họp do Bác triệu tập, khi thì phải bàn bạc thống nhất kế hoạch thực hiện một số việc của Uỷ ban Nhân dân Bắc bộ trên địa bàn Thủ đô Hà Nội. Anh Hưng hoà nhã, lịch lãm, giản dị, sống rất có tình nên đoàn kết được nhân tâm mọi người. Chuẩn bị kháng chiến, chúng tôi phải tổ chức thực hiện tổng di chuyển máy móc, nguyên vật liệu, hồ sơ của các nhà máy, công sở thuộc quyền quản lý của Uỷ ban Nhân dân Bắc bộ, do đó tôi làm việc cùng anh Hưng, kết hợp chặt chẽ với Uỷ ban Nhân dân thành phố, huy động nhân lực và phương tiện chuyên chở lên Việt Bắc. Anh em làm rất tốt”. Trong điều kiện đặc biệt của chính quyền cách mạng khi đó, ông Trịnh Văn Bô và ông Đoàn Vạn Vân là những nhà công thương yêu nước. Các ông đã nghe theo lời khuyên của Bác, dốc tiền của gia đình ra lập Công ty Cổ phần của Công thương gia Hà Nội để làm gương cho giới công thương phát triển kinh tế. Còn ông Khuất Duy Tiến là Phó Chủ tịch, phải gánh khâu tuyên truyền diễn thuyết cùng ông Trần Huy Liệu công khai trước bàn dân thiên hạ ở Nhà Hát Lớn. Vậy nên ông Chủ tịch Thành phố phải lo trăm việc, vừa học quản lý, vừa tự giải quyết hanh thông mọi việc. Tết Bính Tuất, ông được cùng Bác đi thăm và chúc Tết nhân dân ở Hà Nội, từ người lao động nghèo phố Lò Đúc đến anh viên chức ở Trần Xuân Soạn, anh công nhân ở nhà máy đèn Bờ Hồ; và học Bác đức thanh liêm, thương dân, vì dân từ những việc làm như thế.
*Đến những năm tháng xây dựng và bảo vệ Thủ Đô Hà Nội trong hai cuộc chống chiến tranh phá hoại của đế quốc Mỹ.
Chín năm ở Việt Bắc, ông đảm trách những việc của Chính phủ giao - Thứ trưởng Bộ Nội vụ (1947-1954) rồi Thứ trưởng Bộ Y tế (tháng 6 đến tháng 9 năm 1954). Ở trên Việt Bắc, sinh hoạt ăn uống kham khổ, bác sĩ Trần Duy Hưng kiêm luôn cả công việc chăm sóc, đảm bảo sức khỏe cho Bác và các vị Bộ trưởng, Thứ trưởng; thành viên Hội đồng Chính phủ. Thuốc men từ cơ sở trong nội thành gửi lên Việt Bắc rất hiếm, nhất là thuốc kháng sinh, nên việc chăm sóc để đảm bảo sức khỏe của bác sĩ Trần Duy Hưng cũng phải theo cách “chính quy kết hợp với du kích”, theo hoàn cảnh cụ thể lúc đó.
Bác sĩ Trần Duy Hưng và Đại tướng Võ Nguyên Giáp tại Việt Bắc, năm 1947.
Sau khi ký hiệp định Giơnevơ, ta chuẩn bị mọi mặt cho công cuộc tiếp quản Thủ đô. Thiếu tướng Vương Thừa Vũ và ông, hai cán bộ, hai người con của Hà Nội thân yêu lại được Đảng và Chính phủ giao trọng trách chỉ đạo cuộc tiếp quản, dưới sự lãnh đạo trực tiếp của Đảng uỷ tiếp quản do đồng chí Trần Quốc Hoàn làm Bí thư. Ngày 4 tháng 11 năm 1954, ông chính thức là Chủ tịch Ủy ban Hành chính Thành phố.
Bác sĩ Trần Duy Hưng vẫy chào nhân dân Hà Nội trong Ngày giải phóng Thủ đô, ngày 10-10-1954.
Bác sĩ Trần Duy Hưng, thiếu tướng Vương Thừa Vũ bước vào Nhà Hát lớn dự Lễ ra mắt Ủy ban Quân chính Thành phố Hà Nội, ngày 10-10-1954.
Hà Nội sau ngày giải phóng bộn bề trăm việc: ổn định đời sống và giải quyết việc làm cho nhân dân, công chức trong bộ máy của chính quyền cũ, khai hoang phục hoá, chống đói, chống cưỡng ép di cư vào Nam, xoá nạn mù chữ, củng cố chính quyền từ thành phố xuống các quận, khu phố, làng xã…Bao công việc của một thành phố còn mang trên mình nhiều di hại của chế độ cũ cần phải khắc phục và gieo trồng những mầm xanh mới của chế độ dân chủ nhân dân. Làm Trưởng ban Xoá nạn mù chữ, ông xuống tận ngõ xóm lao động ở Hai Bà Trưng, Đống Đa, thăm hỏi nhân dân tham gia các lớp bình dân học vụ buổi tối. Vốn có truyền thống hiếu học, toàn dân nô nức tham gia bình dân học vụ. Kết thúc ba năm thi đua diệt giặc dốt, Hà Nội được Chính phủ tặng thưởng Huân chương Lao Động hạng Hai về thành tích thanh toán xong nạn mũ chữ. Trong thành tích đó, có công đóng góp của vị Chủ tịch tận tuỵ, thanh liêm, hết lòng với dân. “Gia đình từ số 9 Ngô Quyền chuyển sang Lê Phụng Hiểu để Thành ủy xây trụ sở. Nhưng Cha tôi đã quen nếp làm việc từ khi ở Việt Bắc, không bao giờ có thư ký riêng. Diễn văn các cuộc kỷ niệm hoặc mít tinh, cha tôi viết lấy. Mọi việc, khi cần, bất kể lúc bom đạn Mỹ ì ùng, Cụ bảo anh lái xe, thầy trò lên đường ngay”.Anh Trần Quốc Ân nhớ lại kỷ niệm về người cha thân yêu…
Chủ tịch nước Tôn Đức Thắng và bác sĩ Trần Duy Hưng thăm nhân dân phố Khâm Thiên, Hà Nội sau khi bị máy bay B52 của Mỹ ném bom hủy diệt, ngày 1-1-1973.
Nhưng kỳ tích đáng nể nhất của ông ở cương vị Chủ tịch Thành phố là ông đã cùng Bí thư Nguyễn Văn Trân phá rào ngay trong những năm Hà Nội đang trống rong cờ mở đầy khí thế, thực hiện HTX cấp thấp lên cấp cao trong thủ công nghiệp và nông nghiệp. Ông Nguyễn Văn Trân nói về người đồng chí người bạn đồng hành của mình, cười vui:“Chủ trương của Đảng tiến hành đưa qui mô HTX từ cấp thấp lên cấp cao trong nông nghiệp và tiểu-thủ công nghiệp là đúng, nhưng trong thực tế, Hà Nội xưa là đất Kẻ Chợ, nhiều gia đình có nghề thủ công, nếu thành phố cho các hộ gia đình phát triển sản xuất thì vừa tạo công ăn việc làm, vừa tăng thêm sản phẩm cho xã hội. Tôi bàn với anh Hưng và cho Hà Nội được phát triển thủ công nghiệp trong các hộ gia đình tư nhân, và họ phải có nghĩa vụ đóng thuế đầy đủ".
Bác sĩ Trần Duy Hưng tại Lễ đặt tên phố Điện Biên Phủ, Hà Nội.
Mười năm chỉ đạo quân dân thành phố vừa chiến đấu chống chiến tranh phá hoại của giặc Mỹ, vừa tiếp tục xây dựng và cải tạo xã hội XHCN, Chủ tịch Trần Duy Hưng đã cùng các đồng chí trong Thường vụ Thành uỷ đem tất cả tâm huyết, tài đức ra phục vụ Tổ quốc, phục vụ nhân dân. Một trong những việc quan trọng hàng đầu của thành phố khi chủ động bước vào cuộc chiến đấu mới là công tác tổ chức phòng không sơ tán. Là Chủ tịch Hội đồng phòng không nhân dân thành phố, ông lo quán xuyến tất cả các đầu việc có tên và không tên, thăm hỏi cán bộ chiến sĩ trên trận địa pháo 100 của khu Đống Đa và một số đơn vị của Bộ Tư lệnh phòng không không quân chốt giữ các vị trí chiến lược của Thủ đô Hà Nội…Ông về với tổ tiên ngày 2-10-1988, để lại bao nhớ thương cho mọi người dân thành phố và quê hương.
Con phố mang tên bác sĩ, Chủ tịch UBND Thành phố Trần Duy Hưng tại Thủ đô Hà Nội.
Giờ đây, nhớ lại những năm tháng đau thương mà hào hùng ấy, người dân khu phố An Dương, Khâm Thiên, y bác sĩ bệnh viện Bạch Mai vẫn nhớ hình ảnh Chủ tịch Trần Duy Hưng đội mũ cối xuống thăm hỏi, động viên nhân dân.
Tôi xem lại những bức ảnh kỷ niệm gia đình còn lưu giữ: ông đứng trên xe mui trần tươi cười vẫy chào nhân dân hay ông đi thăm Khâm Thiên đổ nát sau bom B52 của đế quóc Mỹ, ông đi đón các nguyên thủ quốc gia… Đã từng là Đại biểu Quốc hội Việt Nam khóa I đến khóa VIII, Ủy viên Ủy ban Y tế và Xã hội của Quốc hội, điều cuối cùng còn lại, mà Chủ tịch Trần Duy Hưng đã để lại cho con cháu chính là tấm gương sáng về đức liêm chính, tận tụy, thương dân của người cán bộ cách mạng. Đại tướng Võ Nguyên Giáp đã nhận xét về ông: "Một con người của nhân dân, vì nhân dân; là một trí thức để lại tấm gương sáng cho các thế hệ trí thức cả hôm nay và mai sau học tập, noi theo".Ghi nhận đóng góp của ông, đúng dịp kỷ niệm thành lập Đảng (3/2/2005), ông được Đảng, Nhà nước truy tặng Huân chương Hồ Chí Minh cao quý.
Ths. Phạm Kim Thanh(Thành ủy Hà Nội)
Bảo tàng Lịch sử quốc gia
