Trần Duy Hưng – Vị Chủ tịch đầu tiên của Thủ đô Hà Nội
Trong lịch sử Thủ đô Hà Nội, bác sĩ Trần Duy Hưng là một trong những gương mặt tiêu biểu, người trí thức yêu nước đã dành trọn tâm huyết, trí tuệ và cuộc đời mình để phụng sự nhân dân. Ông là Chủ tịch đầu tiên của Ủy ban Hành chính Hà Nội, đồng thời cũng là người giữ cương vị lãnh đạo Thủ đô trong thời gian dài, gắn bó với Hà Nội qua những năm tháng kháng chiến, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.
Trần Duy Hưng sinh ngày 16/01/1912 tại thôn Hòe Thị, nay thuộc Xuân Phương, Từ Liêm, Hà Nội. Ông là bác sĩ, từng là bạn đồng môn với những tên tuổi lớn của nền y học Việt Nam như bác sĩ Tôn Thất Tùng và bác sĩ Đặng Văn Ngữ. Ngay từ thời trẻ, Trần Duy Hưng đã là một thanh niên cấp tiến, giàu lòng yêu nước, tích cực tham gia các hoạt động xã hội và được nhiều người kính trọng.
Những năm còn trẻ, ông thường cùng bạn bè đến các khu chợ quê tổ chức văn nghệ, biểu diễn các bài hát, bản nhạc cách mạng để thu hút bà con. Sau mỗi buổi như vậy, ông và các đồng chí của mình tranh thủ diễn thuyết, tuyên truyền, giúp nhân dân hiểu hơn về phong trào cách mạng, về con đường đấu tranh giành độc lập cho dân tộc. Những việc làm ấy cho thấy ở Trần Duy Hưng không chỉ có tấm lòng của một trí thức yêu nước, mà còn có tinh thần gần dân, biết dùng tri thức và nghệ thuật để khơi dậy lòng yêu nước trong quần chúng.
Sau khi Nhật đảo chính Pháp ở Việt Nam, vua Bảo Đại từng mời Trần Duy Hưng tham gia Chính phủ phong kiến với chức Bộ trưởng Bộ Thanh niên. Tuy nhiên, nhận rõ bản chất bù nhìn của chính phủ ấy, ông đã thẳng thắn từ chối. Quyết định đó thể hiện bản lĩnh chính trị, sự tỉnh táo và lòng trung thành của ông với lý tưởng độc lập dân tộc.
Cách mạng Tháng Tám thành công, nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời, Hà Nội được chọn làm Thủ đô. Trong thời khắc lịch sử ấy, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đích thân đến nhà riêng mời bác sĩ Trần Duy Hưng làm Chủ tịch Ủy ban Hành chính Hà Nội. Khi ông còn e ngại vì chưa quen làm công việc lãnh đạo chính quyền, Bác Hồ đã động viên bằng câu nói giản dị mà sâu sắc: “Tôi cũng có quen việc làm Chủ tịch nước đâu! Chúng ta cứ làm rồi sẽ quen.”
Từ sự tin tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh, Trần Duy Hưng nhận nhiệm vụ và trở thành vị Chủ tịch đầu tiên của Thủ đô Hà Nội. Đây không chỉ là một chức vụ hành chính, mà là trách nhiệm lớn lao trong buổi đầu xây dựng chính quyền cách mạng non trẻ, khi đất nước vừa giành độc lập và phải đối mặt với muôn vàn khó khăn.
Năm 1946, khi thực dân Pháp đánh chiếm Hà Nội, Trần Duy Hưng theo Chủ tịch Hồ Chí Minh lên Chiến khu Việt Bắc, cùng Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa tổ chức cuộc kháng chiến trường kỳ chống thực dân Pháp. Trong những năm kháng chiến, ông lần lượt được cử giữ chức Thứ trưởng Bộ Nội vụ và Thứ trưởng Bộ Y tế, tiếp tục đóng góp công sức vào sự nghiệp kháng chiến, kiến quốc.
Ngày 10/10/1954, Thủ đô Hà Nội hoàn toàn giải phóng. Trần Duy Hưng cùng Chính phủ trở về Hà Nội và tiếp tục được giao trọng trách Chủ tịch thành phố. Ông giữ chức vụ này từ năm 1954 đến năm 1977, trở thành vị Chủ tịch có thời gian đảm nhiệm lâu nhất của Thủ đô.
Trong suốt những năm lãnh đạo Hà Nội, Trần Duy Hưng đã có nhiều đóng góp quan trọng trong quản lý, xây dựng và phát triển Thủ đô. Đó là giai đoạn miền Bắc bước vào xây dựng chủ nghĩa xã hội từ những đổ nát sau chiến tranh, đồng thời phải dồn sức chi viện cho miền Nam trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước. Trong hoàn cảnh ấy, Hà Nội dưới sự lãnh đạo của ông vẫn nỗ lực đi đầu cả nước trên nhiều lĩnh vực như sản xuất nông nghiệp, công nghiệp, thương nghiệp và thực hiện các chính sách phúc lợi xã hội.
Không chỉ là người lãnh đạo giỏi điều hành, Trần Duy Hưng còn là người có tầm nhìn chiến lược. Ông sớm nghĩ đến việc đưa sông Hồng trở thành một phần quan trọng trong phát triển không gian đô thị Hà Nội, gắn dòng sông với đời sống kinh tế, văn hóa và diện mạo lâu dài của Thủ đô. Tầm nhìn ấy cho thấy ông không chỉ giải quyết những vấn đề trước mắt, mà còn suy nghĩ cho tương lai phát triển bền vững của thành phố.
Điều làm nên vẻ đẹp trong nhân cách Trần Duy Hưng còn là lối sống giản dị, thanh liêm, chính trực và hết lòng vì nhân dân. Ông là vị Chủ tịch gần dân, hiểu dân, không xa cách quần chúng. Trong những năm Mỹ leo thang đánh phá miền Bắc, đặc biệt trong 12 ngày đêm “Điện Biên Phủ trên không”, Hà Nội chìm trong bom đạn ác liệt. Giữa những thời khắc hiểm nguy ấy, Trần Duy Hưng không chọn nơi trú ẩn an toàn cho riêng mình, mà luôn có mặt cùng nhân dân cứu người, dập lửa, khắc phục hậu quả chiến tranh.
Hình ảnh vị Chủ tịch thành phố xông pha giữa khói lửa bom đạn, sát cánh cùng nhân dân trong hoạn nạn đã trở thành biểu tượng đẹp của người cán bộ cách mạng tận tụy, can đảm và vì dân. Với ông, lãnh đạo không chỉ là ra quyết định, mà còn là có mặt nơi nhân dân cần, chia sẻ khó khăn với nhân dân và đặt sự an nguy của đồng bào lên trên bản thân mình.
Cảm phục trước nhân cách và những đóng góp của ông, Đại tướng Võ Nguyên Giáp từng nhận xét Trần Duy Hưng là “một con người của nhân dân, vì nhân dân; là một trí thức để lại tấm gương sáng cho các thế hệ trí thức cả hôm nay và mai sau học tập, noi theo.”
Trần Duy Hưng mất ngày 02/10/1988, hưởng thọ 76 tuổi. Ghi nhớ công lao của ông đối với Thủ đô, Hà Nội đã đặt tên ông cho một tuyến phố lớn, đẹp và hiện đại. Ngày 03/02/2005, Nhà nước truy tặng ông Huân chương Hồ Chí Minh, ghi nhận những đóng góp to lớn của ông đối với Hà Nội và sự nghiệp cách mạng của đất nước.
Trần Duy Hưng là hình ảnh tiêu biểu của người trí thức yêu nước, người cán bộ gần dân, thanh liêm và tận tụy. Cuộc đời ông gắn bó sâu nặng với Hà Nội, từ những ngày đầu chính quyền cách mạng non trẻ đến những năm tháng xây dựng, chiến đấu và bảo vệ Thủ đô. Tên tuổi ông mãi là niềm tự hào của Hà Nội, là tấm gương sáng về tinh thần phụng sự nhân dân cho các thế hệ hôm nay và mai sau.
