TRẦN HOÀNH (CỬU CAI) – “VUA VƯỢT NGỤC” CỦA PHONG TRÀO DUY TÂN

Trần Hoành, còn gọi là Cửu Cai, hiệu Phước Bình, sinh năm 1878. Theo nhiều tư liệu, ông quê ở làng Phương Sơn, huyện Triệu Phong, tỉnh Quảng Trị; một số sách khác ghi quê ông ở làng Phước Bình, huyện Quế Sơn, tỉnh Quảng Nam. Dù ở đâu, cuộc đời ông cũng gắn chặt với vùng Trung Kỳ – cái nôi của phong trào Duy Tân đầu thế kỷ XX.

Năm 1902, Trần Hoành làm thông ngôn tại mỏ than Nông Sơn (Quảng Nam). Nhờ thông thạo chữ quốc ngữ và tiếng Pháp, lại sớm tiếp xúc với tư tưởng mới, ông nhanh chóng tham gia phong trào Duy Tân từ năm 1905, hoạt động cùng các chí sĩ như Phan Chu Trinh, Huỳnh Thúc Kháng, Ngô Đức Kế.

Ông là thành viên tích cực của Minh Xã, chủ trương cải cách ôn hòa: mở trường dạy chữ quốc ngữ, khuyến khích dùng hàng nội hóa, bài trừ mê tín dị đoan, vận động cắt tóc ngắn, học chữ Pháp và khoa học mới. Trong phong trào Tân học, Trần Hoành đặc biệt hăng hái cổ động việc học chữ quốc ngữ, coi đó là con đường thức tỉnh dân trí.

Năm 1906, ông trực tiếp mở trường Phước Bình và làm giám đốc. Trường đặt tại Quế Sơn, gần Đèo Le – một vùng có truyền thống kháng Pháp, không xa căn cứ cũ của nghĩa quân Cần Vương Nguyễn Duy Hiệu. Đây là một trong những cơ sở giáo dục tiêu biểu của phong trào Duy Tân ở Trung Kỳ.

Đầu năm 1908, phong trào xin xâu, chống thuế bùng nổ ở Quảng Nam, Quảng Ngãi rồi lan ra Quảng Trị. Trần Hoành hưởng ứng mạnh mẽ, bị mật thám Pháp truy lùng ráo riết. Ông buộc phải chuyển sang hoạt động bí mật, bôn ba giữa Quảng Trị, Quảng Nam và cả Nam Kỳ.

Năm 1912, Trần Hoành bị thực dân Pháp bắt tại Mỹ Tho và bị đày ra Côn Đảo. Nhà tù khắc nghiệt không khuất phục được ông. Ngược lại, nơi đây trở thành mặt trận mới của ý chí đấu tranh.

Ngày 20 tháng 8 năm 1917, Trần Hoành cùng Phan Kim Đài và Nguyễn Đình Kiên liều mình đóng bè vượt ngục Côn Đảo. Sáu ngày đêm lênh đênh giữa biển khơi, không lương thực, cạn nước ngọt, khát đến kiệt sức, có lúc tưởng chừng tuyệt vọng chờ chết. Cuối cùng, nhờ ý chí và sự liều lĩnh, họ đã cập được bờ biển Bình Thuận.

Từ Bình Thuận, Trần Hoành tiếp tục hoạt động cách mạng. Nhưng chỉ ít lâu sau, ngày 25 tháng 9 năm 1917, ông lại bị thực dân Pháp bắt và đày trở lại Côn Đảo. Dù vậy, ông không từ bỏ ý định vượt ngục, nhiều lần tổ chức trốn trại, nhiều lần thất bại và bị bắt lại. Chính vì tinh thần gan góc ấy, anh em tù chính trị gọi ông bằng cái tên đầy kính trọng: “Vua vượt ngục”.

Sau khi được trả tự do, từ 1927 đến 1930, Trần Hoành làm quản đốc nhà in báo Tiếng Dân cho cụ Huỳnh Thúc Kháng – một tờ báo tiến bộ, có ảnh hưởng lớn trong đời sống chính trị – xã hội Trung Kỳ thời bấy giờ.

Trần Hoành mất năm 1945, để lại hình ảnh một chí sĩ Duy Tân kiên cường, bền bỉ, suốt đời gắn bó với việc khai dân trí, cổ động canh tân và không ngừng chống lại ách thống trị của thực dân Pháp.

Cuộc đời Trần Hoành là minh chứng sinh động cho tinh thần Duy Tân: không chỉ học để biết, mà học để đứng lên; không chỉ cải cách bằng lời nói, mà bằng cả sự hy sinh, tù đày và ý chí không khuất phục.