Trần Hoành - "vua vượt ngục"

Trần Hoành, hiệu Phước Bình, sinh năm 1878 tại làng Phước Bình (nay thuộc xã Sơn Viên, huyện Nông Sơn, tỉnh Quảng Nam), là một gương mặt tiêu biểu của phong trào Duy tân đầu thế kỷ XX. Thuở trẻ, ông từng làm đốc công tại mỏ than Nông Sơn nên được gọi quen thuộc là Cửu Cai Trần Hoành. Năm 1904, với tinh thần yêu nước sôi nổi, ông bỏ việc ở mỏ, tham gia phong trào Duy tân và trở thành thầy giáo dạy Pháp văn, thể dục tại các trường duy tân trong tỉnh. Trước nhu cầu học tập ngày càng tăng của nhân dân, ông đứng ra mở Trường Phước Bình gần đèo Le (huyện Quế Sơn), trở thành một trong những cơ sở giáo dục quan trọng của phong trào, áp dụng nhiều phương pháp dạy học và ấn loát mới mẻ theo chủ trương canh tân của các sĩ phu yêu nước.

Khi phong trào Duy tân phát triển mạnh, đặc biệt trong cao trào đấu tranh cự sưu kháng thuế năm 1908, thực dân Pháp đàn áp và bắt bớ hàng loạt lãnh tụ. Trần Hoành bị truy bắt, phải lẩn trốn nhưng sau đó bị bắt và giam tại nhà lao Nghệ An. Năm 1912, ông tìm cách vượt ngục nhưng không thành, bị tuyên án chung thân đày ra Côn Đảo. Một số tài liệu cho rằng sau khi vượt ngục ông từng trở về quê hoạt động bí mật và có tham gia cuộc khởi nghĩa vua Duy Tân năm 1916, tuy nhiên các nguồn tư liệu chính thống không ghi nhận rõ sự kiện này.

Trong thời gian bị giam ở Côn Đảo, Trần Hoành vẫn giữ ý chí kiên cường. Năm 1917, ông cùng 5 tù nhân khác tổ chức vượt ngục lần thứ hai bằng bè vào ngày 20-8-1917, nhưng khi vừa vào đến Sài Gòn thì bị bắt và đưa trở lại Côn Đảo. Đến năm 1925, ông được giảm án và trả tự do. Sau đó, ông ra Huế sống cùng cụ Phan Bội Châu tại Bến Ngự, tiếp tục nuôi dưỡng tinh thần đấu tranh. Khi báo Tiếng Dân ra đời năm 1927, Trần Hoành trở thành cộng sự thân thiết của cụ Huỳnh Thúc Kháng với vai trò quản lý nhà in. Cũng trong năm này, dù bị theo dõi nghiêm ngặt, ông vẫn tham gia sáng lập Tổ chức Phục Việt, cùng các đồng chí cũ từng bị đày ở Côn Đảo.

Trần Hoành qua đời năm 1936 tại Huế. Ông được an táng tại khuôn viên nghĩa trang Phan Bội Châu (đường Thanh Hải, phường Trường An, TP. Huế). Cuộc đời ông để lại dấu ấn mạnh mẽ với tinh thần bất khuất và những lần vượt ngục oanh liệt, khiến nhiều người tôn vinh ông là “vua vượt ngục”, đồng thời là tấm gương về lòng kiên trung của một chí sĩ yêu nước thời bão táp.