TRẦN HƯNG ĐẠO (1228–1300)

Có những câu chuyện lịch sử khi đọc qua, chúng ta nhớ đến những chiến thắng, những con số và những mốc thời gian. Nhưng cũng có những câu chuyện khiến người đọc phải dừng lại, suy nghĩ về những lựa chọn của con người trong hoàn cảnh đất nước đứng trước hiểm nguy. Với tôi, câu chuyện về Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn (1228–1300) là một câu chuyện như thế.

Là một giáo viên, khi tìm hiểu về những năm tháng chiến tranh trong lịch sử dân tộc, tôi thường tự hỏi: Điều gì đã giúp cha ông ta đứng vững trước những đội quân xâm lược hùng mạnh? Phải chăng chỉ nhờ lòng dũng cảm, tài thao lược hay còn bởi những con người biết vượt qua lợi ích riêng để bảo vệ điều lớn lao hơn? Khi đọc về cuộc đời Trần Hưng Đạo, đặc biệt là câu chuyện ông gác lại mối thù gia tộc để cùng triều đình chống giặc Nguyên – Mông, tôi tìm thấy một câu trả lời khiến mình thực sự xúc động. Bởi phía sau hình ảnh một vị tướng lừng danh không chỉ có những chiến công mà còn có những giằng co, những quyết định khó khăn và một tấm lòng luôn hướng về đất nước.

Trần Hưng Đạo tên thật là Trần Quốc Tuấn, sinh năm 1228, là con trai của An Sinh Vương Trần Liễu và là cháu gọi vua Trần Thái Tông bằng chú. Ông lớn lên trong một gia đình hoàng tộc nhưng tuổi trẻ lại gắn với những mâu thuẫn sâu sắc giữa cha mình và triều đình. Theo sử sách, trước khi qua đời, Trần Liễu đã căn dặn con trai phải giành lại quyền lực để rửa mối hận của gia đình. Đó là một lời trăn trối nặng nề, nhất là trong xã hội phong kiến, khi chữ hiếu được xem là một trong những bổn phận quan trọng nhất của người làm con.

Điều khiến tôi suy nghĩ nhiều nhất không phải là Trần Quốc Tuấn đã trở thành một vị tướng tài giỏi như thế nào, mà là cách ông đối diện với lời dặn ấy. Ông có tài năng, có uy tín và về sau nắm giữ binh quyền trong tay. Nếu muốn theo đuổi tham vọng riêng, ông không phải không có cơ hội. Thế nhưng, ông đã không chọn con đường gây chia rẽ hoàng tộc. Ông đặt sự ổn định của triều đình và vận mệnh đất nước lên trên mối thù gia đình.

Khi đọc đến chi tiết này, tôi tự đặt mình vào hoàn cảnh của ông. Giữa một bên là lời trăn trối của cha, một bên là trách nhiệm đối với đất nước, liệu có dễ dàng đưa ra quyết định? Tôi nghĩ là không. Chính vì không dễ dàng nên lựa chọn ấy càng đáng trân trọng. Trần Quốc Tuấn không phải một nhân vật chỉ biết đến chiến trận. Ông còn là con người phải đối diện với những mâu thuẫn rất đời thường, nhưng đã lựa chọn điều có lợi cho đất nước.

Vào thế kỷ XIII, Đại Việt liên tiếp phải đối mặt với các cuộc xâm lược của quân Mông Cổ và nhà Nguyên. Đây là lực lượng quân sự từng chinh phục nhiều vùng lãnh thổ rộng lớn. Trước một đối thủ như vậy, sự chênh lệch về tiềm lực là điều không thể xem nhẹ. Trong cuộc kháng chiến năm 1285, Trần Quốc Tuấn được giao trọng trách Quốc công Tiết chế, thống lĩnh quân đội chống giặc.

Điều tôi đặc biệt chú ý khi tìm hiểu cuộc kháng chiến này là cách ông cùng triều đình lựa chọn chiến lược. Khi quân địch đang mạnh, quân dân nhà Trần không cố giữ từng vị trí bằng mọi giá mà chủ động rút lui để bảo toàn lực lượng, tổ chức kháng chiến lâu dài và chờ thời cơ phản công. Đó là một quyết định đòi hỏi sự tỉnh táo. Bởi trong chiến tranh, đôi khi người chỉ huy phải chấp nhận những mất mát trước mắt để giữ lấy cơ hội chiến thắng về sau.

Tôi hình dung những ngày tháng ấy, khi quân giặc tràn vào bờ cõi, người dân phải rời bỏ nhà cửa, ruộng vườn, cuộc sống bình yên bị đảo lộn. Đằng sau mỗi quyết định quân sự là số phận của biết bao con người. Vì thế, khi đọc về những cuộc rút lui chiến lược của nhà Trần, tôi không nhìn đó đơn thuần là việc điều động quân đội, mà còn thấy trách nhiệm nặng nề của người cầm quân trước sinh mạng của binh sĩ và nhân dân.

Sau thời gian củng cố lực lượng, quân dân Đại Việt từng bước phản công và giành thắng lợi tại nhiều trận đánh quan trọng như Hàm Tử, Chương Dương, Tây Kết. Cuộc kháng chiến năm 1285 kết thúc thắng lợi. Tuy nhiên, thử thách đối với đất nước vẫn chưa dừng lại.

Năm 1287, quân Nguyên tiếp tục tiến đánh Đại Việt. Trong cuộc kháng chiến lần thứ ba, Trần Hưng Đạo một lần nữa thể hiện tài năng quân sự qua việc tổ chức lực lượng, lựa chọn địa hình và nắm bắt thời cơ. Đỉnh cao là chiến thắng Bạch Đằng năm 1288.

Khi tìm hiểu về trận đánh này, tôi thực sự ấn tượng với cách quân dân nhà Trần tận dụng quy luật thủy triều trên sông Bạch Đằng. Những hàng cọc gỗ được cắm xuống lòng sông, kết hợp với việc bố trí quân mai phục, đã tạo thành một trận địa đặc biệt. Khi đoàn thuyền quân Nguyên tiến vào và nước triều rút xuống, quân ta đồng loạt tiến công. Đoàn thuyền địch bị đánh tan, tướng Ô Mã Nhi bị bắt sống.

Điều khiến tôi khâm phục không chỉ là kết quả của trận đánh mà còn là quá trình chuẩn bị phía sau. Để tổ chức một trận địa như vậy, người chỉ huy phải hiểu địa hình, tính toán thời điểm thủy triều, phối hợp nhiều lực lượng và dự đoán hướng di chuyển của đối phương. Chiến thắng ấy không đến từ sự may mắn. Nó là kết quả của sự chuẩn bị kỹ lưỡng, kinh nghiệm thực tiễn và khả năng tổ chức chiến đấu.

Là một giáo viên, tôi nhận ra rằng đây cũng là một bài học rất gần với công việc của mình. Muốn đạt được kết quả tốt, chỉ có nhiệt tình thôi chưa đủ. Người giáo viên cần hiểu học sinh, chuẩn bị bài dạy, lựa chọn phương pháp phù hợp và linh hoạt trước những tình huống xảy ra. Dĩ nhiên, việc dạy học không thể so sánh với những quyết định sinh tử trên chiến trường, nhưng tinh thần chuẩn bị nghiêm túc và biết dựa vào thực tế của Trần Hưng Đạo là điều khiến tôi muốn học hỏi.

Bên cạnh tài cầm quân, tôi còn đặc biệt xúc động khi đọc tác phẩm Hịch tướng sĩ. Trong đó, Trần Hưng Đạo viết:

“Ta thường tới bữa quên ăn, nửa đêm vỗ gối; ruột đau như cắt, nước mắt đầm đìa...”

Tôi đã đọc những dòng này nhiều lần. Nếu chỉ xem đây là một đoạn văn trong sách giáo khoa, có lẽ người đọc sẽ chú ý đến nghệ thuật diễn đạt và sức thuyết phục của lời hịch. Nhưng khi đặt những câu chữ ấy vào hoàn cảnh đất nước đang đứng trước nguy cơ bị xâm lược, tôi cảm nhận được nỗi lo lắng và sự day dứt của một người đang gánh trên vai trách nhiệm lớn lao.

Một vị tướng có thể ra lệnh cho hàng vạn quân sĩ, nhưng không thể chỉ dựa vào mệnh lệnh để tạo nên ý chí chiến đấu. Qua Hịch tướng sĩ, tôi thấy Trần Hưng Đạo không chỉ yêu cầu binh sĩ thực hiện trách nhiệm mà còn cố gắng đánh thức lòng tự trọng, ý thức về danh dự và tình yêu quê hương trong mỗi người. Ông hiểu rằng sức mạnh của quân đội không chỉ nằm ở vũ khí mà còn ở tinh thần của những con người cầm vũ khí ấy.

Có một chi tiết khác khiến tôi càng trân trọng ông hơn. Trước khi qua đời năm 1300, khi vua Trần Anh Tông hỏi về kế sách giữ nước, Trần Hưng Đạo đã nhấn mạnh tư tưởng: “Khoan thư sức dân để làm kế sâu rễ bền gốc, đó là thượng sách giữ nước.”

Sau cả cuộc đời trải qua chiến tranh, điều ông nhắc đến không chỉ là xây thành cao, luyện quân mạnh hay chuẩn bị vũ khí, mà còn là chăm lo sức dân. Tôi cho rằng đây là một nhận thức rất sâu sắc. Bởi chiến tranh không chỉ gây tổn thất trên chiến trường mà còn khiến người dân mất mùa màng, nhà cửa, người thân và nhiều năm lao động. Một đất nước muốn vững bền phải để nhân dân có điều kiện phục hồi cuộc sống, yên tâm lao động và gắn bó với quê hương.

Càng tìm hiểu về Trần Hưng Đạo, tôi càng nhận ra lịch sử không chỉ được tạo nên bởi những thời khắc chiến thắng. Lịch sử còn được hình thành từ những lựa chọn khó khăn, những đêm mất ngủ, những kế hoạch phải cân nhắc và cả những hy sinh thầm lặng mà sử sách không thể ghi chép đầy đủ.

Trần Hưng Đạo qua đời năm 1300. Hơn bảy thế kỷ đã trôi qua, nhân dân vẫn tưởng nhớ ông qua các đền thờ, di tích và những câu chuyện được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Ông được tôn kính là Đức Thánh Trần. Nhưng với tôi, điều khiến hình ảnh ông trở nên gần gũi không chỉ là sự tôn vinh của hậu thế, mà chính là những phẩm chất thể hiện qua từng việc làm cụ thể: không để thù riêng gây chia rẽ đất nước, biết tiến biết lui trước kẻ thù, chuẩn bị chu đáo cho những trận đánh và luôn quan tâm đến đời sống nhân dân.

Khép lại những trang sử về Trần Hưng Đạo, cảm xúc đọng lại trong tôi không đơn thuần là niềm tự hào trước những chiến thắng của cha ông. Tôi còn cảm thấy biết ơn và có phần xúc động khi nghĩ đến những con người đã phải sống, lựa chọn và gánh vác trách nhiệm trong thời điểm đất nước đầy biến động.

Nếu phải chọn một điều đáng nhớ nhất từ câu chuyện của Trần Hưng Đạo, tôi sẽ không chỉ chọn chiến thắng Bạch Đằng năm 1288, mà còn chọn quyết định đặt vận mệnh dân tộc lên trên mối thù gia đình. Bởi chiến thắng trên chiến trường cho thấy tài năng của một vị tướng, còn quyết định ấy giúp tôi hiểu rõ hơn nhân cách của một con người.

Là một giáo viên, tôi mong rằng khi học sinh tìm hiểu về Trần Hưng Đạo, các em không chỉ ghi nhớ năm sinh, năm mất hay tên những trận đánh. Tôi muốn các em biết đặt câu hỏi: Vì sao ông lại đưa ra quyết định như vậy? Ông đã phải đối diện với những khó khăn nào? Nếu sống trong hoàn cảnh ấy, chúng ta có đủ bản lĩnh để đặt lợi ích chung lên trên lợi ích cá nhân hay không?

Tôi tin rằng khi học sinh bắt đầu biết suy nghĩ và cảm nhận lịch sử bằng những câu hỏi như thế, các em sẽ thấy lịch sử không còn là những sự kiện xa xôi, khô khan.

Với tôi, câu chuyện thời hoa lửa về Trần Hưng Đạo không chỉ là câu chuyện của những trận chiến đã qua, mà còn là câu chuyện về trách nhiệm, sự lựa chọn và lòng can đảm của một con người trước vận mệnh đất nước. Và đó cũng là điều tôi muốn mang theo vào mỗi bài giảng của mình: giúp học sinh hiểu rằng lòng yêu nước không chỉ được thể hiện bằng những lời nói lớn lao, mà trước hết được chứng minh qua những hành động cụ thể và những lựa chọn có trách nhiệm.