Trần Hưng Đạo – Thiên tài quân sự và trận quyết chiến Bạch Đằng năm 1288

Trong lịch sử Việt Nam, Trần Quốc Tuấn – tức Hưng Đạo Đại Vương, thường được nhắc đến như một trong những nhà quân sự kiệt xuất nhất. Điều làm nên tầm vóc của ông không chỉ là những chiến thắng trước một đế chế quân sự hùng mạnh, mà còn nằm ở khả năng nhìn nhận tình thế, sử dụng địa hình, nắm bắt thời cơ và tổ chức sức mạnh của cả dân tộc thành một lực lượng thống nhất.

Đỉnh cao tài năng quân sự của Trần Hưng Đạo được thể hiện đặc biệt rõ trong trận Bạch Đằng năm 1288.

Năm 1287, quân Nguyên mở cuộc xâm lược Đại Việt lần thứ ba. Sau hai lần thất bại, triều đình nhà Nguyên quyết tâm huy động lực lượng lớn để khuất phục Đại Việt. Đối với một quốc gia nhỏ hơn rất nhiều về tiềm lực, đây là một thử thách đặc biệt nghiêm trọng.

Nhưng Trần Hưng Đạo hiểu rằng Đại Việt không thể đối đầu với quân Nguyên theo cách lấy sức mạnh đối chọi trực tiếp với sức mạnh. Quân Nguyên có ưu thế về quân số, trang bị và kinh nghiệm chinh chiến. Nếu quân Đại Việt cố giữ những thành trì lớn và giao chiến trong điều kiện bất lợi, nguy cơ thất bại là rất cao.

Vì vậy, một trong những điểm đặc biệt trong nghệ thuật quân sự của Trần Hưng Đạo là không cố chấp giữ một phương án duy nhất.

Khi quân địch tiến vào, quân Đại Việt chủ động rút lui khỏi những nơi không thuận lợi, thực hiện kế sách bảo toàn lực lượng, làm cho đối phương phải tiến sâu vào lãnh thổ trong điều kiện ngày càng khó khăn. Quân dân Đại Việt thực hiện kế sách “vườn không nhà trống”, hạn chế nguồn lương thực của đối phương. Trong khi đó, các lực lượng quân sự liên tục tổ chức những trận đánh nhỏ, quấy rối, làm tiêu hao sức lực và tinh thần của quân Nguyên.

Điều quan trọng là Trần Hưng Đạo không vội vàng tìm kiếm một trận quyết chiến khi điều kiện chưa chín muồi.

Ông chờ đợi.

Chờ đến khi quân Nguyên suy yếu.

Chờ đến khi hệ thống hậu cần của đối phương gặp vấn đề.

Chờ đến khi thời cơ xuất hiện.

Và thời cơ ấy đến vào năm 1288.

Sau những thất bại liên tiếp, quân Nguyên buộc phải rút khỏi Đại Việt. Đạo quân thủy do Ô Mã Nhi chỉ huy theo đường sông Bạch Đằng để trở về.

Đây chính là thời điểm Trần Hưng Đạo chờ đợi.

Bạch Đằng không phải là một địa điểm được lựa chọn ngẫu nhiên. Đây là vùng sông nước có hệ thống thủy triều đặc biệt, địa hình phức tạp và từng ghi dấu chiến thắng của Ngô Quyền năm 938. Trần Hưng Đạo hiểu rằng nếu có thể kết hợp địa hình, thủy triều và cách bố trí lực lượng hợp lý, một đội quân mạnh hơn rất nhiều vẫn có thể bị đánh bại.

Quân Đại Việt bí mật chuẩn bị một trận địa cọc trên sông.

Những thân gỗ lớn được đẽo nhọn, đóng xuống lòng sông ở những vị trí được tính toán. Một số cọc được cắm thẳng, một số cắm nghiêng. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia cho biết dấu tích trận địa cọc được phát hiện cho thấy việc bố trí cọc gắn với việc nghiên cứu địa hình và thủy triều; khoảng cách giữa nhiều cọc vào khoảng 0,9–1,2 m.

Nhưng chỉ có cọc thì chưa đủ.

Cái tài của Trần Hưng Đạo nằm ở việc biến một địa hình tự nhiên thành một cái bẫy quân sự hoàn chỉnh.

Khi thủy triều lên, những hàng cọc gần như bị che khuất. Quân Đại Việt tổ chức lực lượng nhỏ ra khiêu chiến, dụ quân Nguyên tiến sâu vào trận địa.

Quân Nguyên thấy đối phương ít hơn và tưởng rằng quân Đại Việt đang yếu thế.

Họ tiến lên.

Những chiến thuyền lớn theo dòng nước tiến vào Bạch Đằng.

Và khi thời cơ đến, quân Đại Việt bắt đầu rút lui.

Quân Nguyên đuổi theo.

Nhưng lúc này, thủy triều bắt đầu rút.

Những chiếc cọc vốn bị nước che khuất dần hiện lên.

Đội hình chiến thuyền của quân Nguyên đã tiến sâu vào trận địa.

Khi nhận ra nguy hiểm thì đã quá muộn.

Những con thuyền lớn bị mắc vào bãi cọc. Đội hình bị phá vỡ. Quân Đại Việt từ nhiều hướng đồng loạt tiến công. Hỏa lực và thuyền chiến của quân ta đánh mạnh vào đội hình đang hỗn loạn của đối phương.

Trận chiến nhanh chóng biến thành một cuộc tiêu diệt lớn.

Quân Nguyên không còn phát huy được ưu thế ban đầu. Những chiến thuyền bị mắc cạn, bị đâm thủng hoặc bị thiêu cháy. Đạo quân thủy từng tiến vào Đại Việt với sức mạnh lớn giờ đây rơi vào tình trạng hỗn loạn.

Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ghi nhận trận Bạch Đằng năm 1288 là chiến thắng tiêu biểu nhất trong ba cuộc kháng chiến chống Nguyên – Mông thời Trần; nhiều tướng Nguyên bị bắt và một số lượng lớn chiến thuyền bị quân Trần thu giữ.

Nhưng nếu chỉ kể như vậy thì vẫn chưa thể hiện hết sự xuất chúng của Trần Hưng Đạo.

Điều đáng kinh ngạc nằm ở chỗ ông đã biến những yếu tố tưởng như bất lợi thành lợi thế.

Đại Việt nhỏ hơn.

Quân đội ít hơn.

Vũ khí không bằng.

Không thể duy trì một cuộc đối đầu trực diện lâu dài.

Nhưng Trần Hưng Đạo không cố cạnh tranh với đối phương ở những lĩnh vực mà mình yếu hơn.

Ông lựa chọn cách đánh phù hợp với điều kiện của Đại Việt.

Đó là tư duy quân sự đặc biệt quan trọng: không nhất thiết phải mạnh hơn đối phương trên mọi phương diện; quan trọng là phải biết tạo ra ưu thế ở nơi và vào thời điểm mình lựa chọn.

Trận Bạch Đằng là một ví dụ tiêu biểu cho tư duy ấy.

Quân Nguyên mạnh về số lượng và sức chiến đấu, nhưng lại bị kéo vào một không gian mà ưu thế đó không còn phát huy được.

Đội quân thủy mạnh mẽ của đối phương bị biến thành những con thuyền lớn khó xoay trở trong một trận địa cọc.

Một đội quân đang chủ động tiến công trở thành đội quân phải tìm cách tháo chạy.

Một đối thủ tưởng rằng mình đang truy kích quân Đại Việt lại thực chất đang tiến vào chiếc bẫy đã được chuẩn bị từ trước.

Đó chính là nghệ thuật lấy thế thắng lực.

Tài năng của Trần Hưng Đạo còn thể hiện ở khả năng nhìn xa.

Ông không chỉ nghĩ đến một trận đánh.

Ông nghĩ đến cả cuộc chiến.

Nếu quân Đại Việt chỉ thắng một trận nhưng để quân Nguyên còn nguyên lực lượng, chiến tranh chưa thể kết thúc.

Vì vậy, toàn bộ quá trình kháng chiến được tổ chức theo một logic thống nhất: bảo toàn lực lượng, làm suy yếu đối phương, phá hậu cần, tạo thời cơ và cuối cùng tung ra trận quyết chiến.

Bạch Đằng chính là điểm kết thúc của cả một quá trình.

Đây cũng là lý do trận Bạch Đằng thường được các nhà nghiên cứu xem là đỉnh cao của nghệ thuật thủy chiến trong lịch sử Việt Nam. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia dẫn nhận định rằng trận Bạch Đằng năm 1288 là một trong những trận thủy chiến kinh điển và là thắng lợi có ý nghĩa đặc biệt trong ba cuộc kháng chiến chống Nguyên – Mông.

Nhưng tài năng của Trần Hưng Đạo không chỉ nằm trên chiến trường.

Ông còn hiểu rất rõ sức mạnh của lòng dân.

Nhà Trần không thể chống lại một đế chế lớn nếu chỉ dựa vào quân đội triều đình. Chính vì vậy, cuộc kháng chiến được tổ chức như một cuộc chiến tranh của toàn dân. Từ vua, quan, tướng lĩnh đến binh sĩ và nhân dân đều tham gia.

Đó là một tư tưởng vượt lên trên cách nhìn đơn thuần về quân sự.

Một đất nước muốn tồn tại không thể chỉ dựa vào một vài vị tướng tài.

Nó phải có một sức mạnh xã hội đủ lớn.

Trần Hưng Đạo là người góp phần tổ chức và phát huy sức mạnh ấy.

Ông cũng để lại những tư tưởng quân sự có giá trị lâu dài. Trong “Hịch tướng sĩ”, ông khơi dậy danh dự, trách nhiệm và ý thức của người làm tướng, người làm quân. Ông không chỉ ra lệnh mà còn thuyết phục, giáo dục và tạo nên tinh thần chiến đấu.

Đây là một điểm rất đáng chú ý.

Một người chỉ giỏi đánh trận có thể thắng một vài trận.

Nhưng một người có khả năng tạo ra tinh thần chiến đấu cho cả một đội quân thì có thể tạo ra sức mạnh lâu dài.

Trần Hưng Đạo hội tụ cả hai yếu tố ấy.

Ông vừa là nhà chỉ huy có khả năng tổ chức chiến trường, vừa là người có khả năng xây dựng tinh thần và ý chí của quân đội.

Có thể nói, sự xuất chúng của Trần Hưng Đạo không nằm ở một “chiêu thức” riêng lẻ.

Nó nằm ở khả năng kết hợp nhiều yếu tố:

Biết mình.

Biết đối phương.

Biết địa hình.

Biết thời cơ.

Biết sử dụng con người.

Và quan trọng nhất là biết kiên nhẫn chờ thời điểm thích hợp để hành động.

Đây là điều không dễ.

Trong những thời điểm nguy hiểm, con người thường muốn hành động thật nhanh. Nhưng một vị tướng giỏi phải biết khi nào cần tiến, khi nào cần lui, khi nào cần đánh và khi nào cần chờ.

Trần Hưng Đạo đã chứng minh điều đó qua ba cuộc kháng chiến chống Nguyên – Mông.

Đặc biệt, Bạch Đằng năm 1288 cho thấy ông có khả năng biến một trận đánh tưởng như bất lợi thành một chiến thắng quyết định.

Ngày nay, khi nhìn lại nhân vật Trần Hưng Đạo, điều đáng học hỏi không phải là sao chép cách đánh của thế kỷ XIII vào hiện tại. Điều đáng học là phương pháp tư duy.

Đó là khi đứng trước một nhiệm vụ khó, không nên chỉ nhìn vào khó khăn trước mắt mà phải phân tích toàn diện điều kiện, nguồn lực, điểm mạnh, điểm yếu và thời cơ.

Trong công việc của cán bộ, đặc biệt là những công việc chuyên môn đòi hỏi tính chính xác cao, phương pháp đó vẫn có ý nghĩa.

Không phải vấn đề nào cũng giải quyết bằng cách làm nhanh nhất.

Có những việc cần nghiên cứu kỹ.

Có những vấn đề cần thu thập thêm thông tin.

Có những trường hợp phải kiểm tra lại nhiều lần.

Có những nhiệm vụ cần phối hợp với đồng đội.

Và có những thời điểm phải biết dừng lại để đánh giá trước khi đưa ra quyết định.

Tinh thần ấy rất gần với bài học từ Trần Hưng Đạo: muốn hoàn thành tốt nhiệm vụ, phải biết biến điều kiện thực tế thành lợi thế và lựa chọn phương pháp phù hợp thay vì máy móc đối đầu với khó khăn.

Trần Hưng Đạo đã sống cách chúng ta hơn bảy thế kỷ.

Nhưng trận Bạch Đằng vẫn còn đó.

Những cọc gỗ được tìm thấy dưới lòng đất và lòng sông ngày nay là bằng chứng vật chất cho một chiến thắng đã trở thành huyền thoại. Những cọc gỗ ấy không chỉ kể lại một trận đánh.

Chúng kể về một bộ óc biết tính toán.

Một người chỉ huy biết chờ đợi.

Một dân tộc biết đoàn kết.

Và một tư duy quân sự đã biến dòng sông, con nước và địa hình thành sức mạnh của mình.

Đó chính là sự xuất chúng của Trần Hưng Đạo.

Không chỉ thắng một trận.

Ông đã để lại cho lịch sử một phương pháp: lấy trí tuệ, thế trận, thời cơ và sức mạnh đoàn kết để tạo ra ưu thế trước một đối thủ mạnh hơn rất nhiều.