TRẦN HƯNG ĐẠO - VỊ TƯỚNG GIỮ YÊN NON SÔNG ĐẠI VIỆT

TRẦN HƯNG ĐẠO - VỊ TƯỚNG GIỮ YÊN NON SÔNG ĐẠI VIỆT

Năm sinh - mất: Khoảng 1228 - 1300

Quê quán: Tức Mặc, Nam Định

Danh hiệu: Anh hùng dân tộc

Thế kỷ XIII, khi vó ngựa Nguyên Mông từng làm rung chuyển nhiều vùng đất từ Á sang Âu, Đại Việt ba lần đứng trước thử thách sinh tử. Trong những năm tháng ấy, Trần Quốc Tuấn, người đời sau gọi là Hưng Đạo Đại Vương, đã trở thành vị tướng giữ trọng trách lớn trong cuộc kháng chiến, góp phần cùng quân dân Đại Việt làm nên những chiến thắng vang dội ở Hàm Tử, Chương Dương, Vạn Kiếp và đặc biệt là Bạch Đằng năm 1288. Nhưng phía sau một nhà cầm quân là một con người biết đặt việc nước lên trên mối thù riêng, biết dựa vào sức dân và để lại những lời dặn về cách giữ nước còn được nhắc lại qua nhiều thế hệ.

Tượng Đức Thánh Trần Hưng Đạo, biểu tượng của tinh thần giữ nước

(Nguồn: Báo Thanh niên)

T

rần Hưng Đạo tên thật là Trần Quốc Tuấn, con trai An Sinh Vương Trần Liễu, cháu gọi vua Trần Thái Tông bằng chú. Năm sinh của ông hiện vẫn còn những cách ghi khác nhau trong các nguồn, thường được đặt vào khoảng năm 1228 đến đầu thập niên 1230. Ông sinh ra trong hoàng tộc nhà Trần, lớn lên trong một gia đình có vị thế đặc biệt nhưng cũng mang theo những biến cố riêng của dòng họ. Sử liệu và các tài liệu giới thiệu về ông đều nhắc đến một con người thông minh, văn võ song toàn, sớm được học binh pháp và có khả năng quy tụ người tài.

Tuổi trẻ của Trần Quốc Tuấn không chỉ được ghi nhớ bởi tài văn võ. Cuộc đời ông còn gắn với một mối hiềm khích sâu sắc trong chính hoàng tộc nhà Trần. Cha ông là Trần Liễu từng mang mối hận với em trai là Trần Thái Tông sau biến cố năm 1237. Trong hoàn cảnh ấy, Trần Quốc Tuấn hoàn toàn có thể mang mối thù của cha vào con đường chính trị. Nhưng khi đất nước đứng trước họa ngoại xâm, ông đã lựa chọn một con đường khác. Mối quan tâm lớn hơn đối với ông là sự tồn vong của Đại Việt. Chính việc gạt bỏ thù riêng để cùng triều đình chống giặc đã trở thành một trong những nét thường được nhắc đến khi nói về nhân cách của Hưng Đạo Đại Vương.

Năm 1257, khi quân Mông Cổ tiến xuống Đại Việt lần thứ nhất, Trần Quốc Tuấn đã được giao nhiệm vụ phòng thủ biên giới phía Bắc. Tuy nhiên, các bộ sử không ghi nhận chi tiết vai trò của ông trong những trận đánh lớn của cuộc chiến này. Điều chắc chắn hơn là từ những năm đầu của cuộc đối đầu với quân Mông Cổ, ông đã từng bước giữ những trọng trách quân sự quan trọng. Đến cuộc kháng chiến năm 1285, khi quân Nguyên tiến vào Đại Việt với lực lượng lớn, Trần Quốc Tuấn giữ vai trò chỉ huy chủ chốt và được giao thống lĩnh quân đội.

Cuộc chiến năm 1285 diễn ra trong thế rất khó khăn. Quân Nguyên tiến nhanh, Thăng Long bị uy hiếp, quân Đại Việt nhiều lần phải rút lui để bảo toàn lực lượng. Trần Quốc Tuấn thực hiện kế sách rút quân, chủ động tránh đối đầu bất lợi và sử dụng kế “thanh dã”, tức làm cho đối phương không thể dễ dàng dựa vào lương thực và nguồn lực tại chỗ. Khi thời cơ xuất hiện, quân Đại Việt bắt đầu phản công. Những chiến thắng tại Hàm Tử, Chương Dương, Tây Kết và Vạn Kiếp liên tiếp diễn ra, đưa thế trận từ phòng thủ sang phản công. Cuối cùng, quân Nguyên phải rút khỏi Đại Việt.

Nhưng Trần Quốc Tuấn hiểu rằng một cuộc chiến không thể chỉ dựa vào mệnh lệnh của người cầm quân. Trước khi bước vào những trận chiến quyết định, ông tìm cách xây dựng tinh thần và ý chí của tướng sĩ. Hịch tướng sĩ ra đời trong hoàn cảnh ấy, với những lời lẽ vừa nghiêm khắc vừa thống thiết, nhắc đến danh dự của người làm tướng, nỗi nhục mất nước và trách nhiệm trước vận mệnh quốc gia. Tác phẩm không chỉ có giá trị như một văn kiện cổ động quân đội mà còn trở thành một tác phẩm văn học nổi tiếng, thể hiện rõ tư tưởng của người chỉ huy muốn tập hợp sức mạnh tinh thần của cả đội quân.

Sau thất bại năm 1285, nhà Nguyên tiếp tục chuẩn bị một cuộc xâm lược mới. Năm 1287, quân Nguyên lại tiến vào Đại Việt bằng cả đường bộ và đường thủy. Lần này, Trần Hưng Đạo tiếp tục được giao trọng trách chỉ huy. Quân Đại Việt vừa tổ chức phòng thủ, vừa tìm cách làm suy yếu đối phương. Khi đoàn thuyền lương của Trương Văn Hổ bị đánh tại Vân Đồn, quân Nguyên ngày càng rơi vào tình trạng thiếu lương thực. Cuối cùng, quân Nguyên phải tìm đường rút lui khỏi Đại Việt. Nhưng trên đường rút, họ phải đi qua cửa sông Bạch Đằng.

Mùa xuân năm 1288, Trần Hưng Đạo tổ chức một trận đánh mà tên tuổi của ông gắn liền với lịch sử quân sự Việt Nam. Trên sông Bạch Đằng, quân Đại Việt bố trí trận địa dựa vào địa hình và thủy triều, chờ đoàn thuyền của quân Nguyên tiến vào. Khi thủy triều xuống, đội hình đối phương bị mắc vào thế trận đã chuẩn bị. Quân Đại Việt từ nhiều hướng đồng loạt tiến công, phá tan đoàn chiến thuyền của Ô Mã Nhi và Phàn Tiếp, bắt sống nhiều tướng Nguyên. Ở hướng bộ binh, quân của Thoát Hoan cũng phải tháo chạy về phía Bắc. Cuộc kháng chiến năm 1288 kết thúc với thắng lợi của Đại Việt, chấm dứt nỗ lực chinh phục Đại Việt của nhà Nguyên.

Sơ đồ bố trí trận địa Bạch Đằng năm 1288.

(Nguồn: Wikipedia)

Sau những năm tháng chiến tranh, Trần Quốc Tuấn được phong Hưng Đạo Đại Vương. Ông lui về Vạn Kiếp, nơi từng là căn cứ quan trọng trong các cuộc kháng chiến. Nhưng những năm cuối đời của ông không chỉ gắn với việc nhớ lại những chiến thắng. Khi vua Trần Anh Tông đến thăm lúc ông lâm bệnh và hỏi về kế giữ nước nếu quân phương Bắc lại sang, Trần Quốc Tuấn đã nhắc đến những bài học từ các triều đại trước và nhấn mạnh vai trò của thế nước, lòng dân. Trong những lời được sử sách lưu truyền, câu “khoan thư sức dân để làm kế sâu rễ bền gốc” trở thành một trong những tư tưởng thường được nhắc đến khi nói về cách ông nhìn nhận việc giữ nước.

Tháng 8 năm 1300, Trần Hưng Đạo qua đời tại Vạn Kiếp. Triều đình truy phong ông, còn nhân dân lập đền thờ ở nhiều nơi. Theo thời gian, hình ảnh vị tướng nhà Trần vượt khỏi phạm vi của một nhân vật lịch sử để trở thành một biểu tượng được thờ phụng trong đời sống văn hóa dân gian. Người dân gọi ông bằng những tên gọi đầy kính trọng như Hưng Đạo Đại Vương, Đức Thánh Trần. Đền Kiếp Bạc tại Vạn Kiếp trở thành một trong những nơi gắn bó sâu đậm nhất với việc tưởng niệm ông.

Hậu thế thành kính tưởng niệm 726 năm Ngày mất của Anh hùng dân tộc Trần Hưng Đạo

(Nguồn: Mekong ASEAN)

Điều đáng chú ý là ký ức về Trần Hưng Đạo không chỉ được giữ lại trong những trang sử ghi về các trận đánh. Nó còn sống trong những tác phẩm ông để lại, trong đó có Hịch tướng sĩ, Binh thư yếu lược và Vạn Kiếp tông bí truyền thư, dù văn bản của tác phẩm cuối đã thất truyền và chỉ còn những phần được sử liệu ghi lại. Ông hiện lên không chỉ với tư cách một nhà cầm quân mà còn là một người viết, một nhà tư tưởng quân sự và một nhân vật đặt vấn đề đoàn kết, trọng dụng người tài và chăm lo sức dân vào trung tâm của việc giữ nước.

Hơn sáu thế kỷ sau ngày ông qua đời, tên tuổi Trần Hưng Đạo vẫn tiếp tục xuất hiện trong những nghi lễ tưởng niệm của người Việt. Đặc biệt, ngày 25 tháng 9 năm 1945, tại Nhà hát Lớn Hà Nội, lễ giỗ Đức Trần Hưng Đạo lần đầu tiên được tổ chức công khai trong nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và mang tính chất quốc gia. Chính phủ khi ấy đã tổ chức lễ tại Hà Nội và vận động các địa phương cùng tưởng niệm. Trong bối cảnh đất nước vừa giành được độc lập và đang đứng trước những thử thách mới, việc tưởng nhớ một vị tướng từng bảo vệ nền độc lập của Đại Việt mang thêm một ý nghĩa đặc biệt.

Lễ giỗ Đức Thánh Trần Hưng Đạo tại Nhà hát lớn Hà Nội (ngày 25.9.1945)

(Nguồn: Tư liệu KMS)

Có những người được nhớ đến bởi một trận đánh, có những người được nhớ đến bởi một áng văn. Trần Hưng Đạo để lại cả hai, nhưng có lẽ điều khiến tên tuổi ông tồn tại lâu dài hơn cả là sự kết hợp giữa tài cầm quân và nhân cách của một người biết đặt vận mệnh đất nước lên trên lợi ích riêng. Từ Vạn Kiếp đến Bạch Đằng, từ Hịch tướng sĩ đến lời dặn về sức dân, dấu ấn của ông không chỉ nằm trong những chiến thắng của thế kỷ XIII mà còn nằm trong ký ức của nhiều thế hệ về một con người đã dành trọn cuộc đời cho việc giữ yên non sông Đại Việt.